«تصدیق» به «عدم تصدیق» اندازه گیری میشوند.
۲-۱-۳-۲- آگاهی رسانی والدین: فاکتور ارائه کننده آگاهی والدین از سه آیتم (مورد) حاوی میزان تلاشی است که دانشآموز جهت آگاهی والدین از رفتارش انجام میدهد.
۷۱-= موارد در یک مقیاس سه نقطهای از «عدم سعی» به «سعی زیاد» تغییر میکنند.
۳-۱-۳-۲- دانش والدین: توسط سه آیتم آشکار فهرست شده بود به همراه بهرهبرداری از درجهای که در آن افراد به والدینشان گزارش میدهند که زمان به سر بردن در خارج از منزل را به چه کاری میپردازند. ۸۶= آیتمهای روی یک مقیاس سه نقطهای از «نمیدانم» به (زیاد میدانم» تغییر میکند.
۲-۳-۲- متغیر میانی نیمسال اول:
۱-۲-۳-۲- مصرف الکل در دوستان. مقیاس (اندازهگیریها) میزان مصرف الکل را در بین دوستان شخص نشان میدهد که از سه آیتم توضیح دهنده ادراک فرد از تعداد دوستان صمیمی که رفتارهای خطرزای مصرف الکل را دارند تشکیل شده است. ۹۳= آیتمها در یک مقیاس پنج نقطهای که از «هیچ کس» تا «تقریباً همه» گسترده است، تعیین میشوند. این مقیاس مشابه به عنوان یک متغیر کنترل در خط اصلی هر نام نویسی قرار میگیرد.۹۲=
۲-۳-۲- متغیر برآیند نیمسال دوم (بهار):
۱-۳-۳-۲- مصرف الکل فرد: این اندازه گیری مصرف الکل از چهار متغیر آشکار توضیح دهنده نوشیدن در آخر هفته ایجاد شده است. سه آیتم از شرکت کنندگان خواسته بود تعداد نوشیدنهایی را که هر روز هفته مصرف میکنند (سهشنبه، جمعه و شنبه) را بیان نمایند. برای آیتم چهارم، از دانشآموزان خواسته شد بگویند چه تعداد نوشیدنی در ۳۰ روز گذشته مصرف کردهاند. سه آیتم نخست در یک مدل پاسخ دلخواه ترتیب داده شده بود، در حالیکه آیتم چهارم روی یک مقیاس ۶ نقطهای از هرگز تا ۹ یا آیتمهای بیشتر متغیر بود. اندازه گیری مشابهی به عنوان متغیر کنترل در خط اصلی بیش از نام نویس و ورود به دانشگاه مورد استفاده قرار گرفت. و در خلال فصل دوم جهت آشکارسازی مدل تعمقی مناسبتر .

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۳- نتایج
مدل معادله ساختاری، با بهره گرفتن از ۰/۷ AMOS برای ۲۳ آیتم آشکار و ۸ فاکتور نهفته ذکر شده در بالا تنظیم شده بود. برای آیتم توصیفی و همبسته، به جدول ۱ رجوع نمایید. علاوه بر توضیح خط سیر فرض شده، کوواریانس باقیمانه بین آیتمهای متحد با فاکتورهای آگاهی دهنده و دانش والدین قرار میگیرد. این اتحاد فاکتورهای متدی را ارائه میدهد که از مقیاسهای اجرا شده ریشه گرفتهاند همانطور که آیتمهای مشترک تغییر یافته درباره دانش والدین و آگاهی از رفتارهای مشابه در همان روش سوال میکند. به عنوان مثال، واریانس متشرک بین این دو سوال قرار میگیرد «تا چه حد والدین شما برای دانستن اینکه در شب کجا هستید تلاش میکنند؟» و «تا چه اندازه والدین شما میدانند که شب به چه کاری مشغول هستید؟» به علاوه، واریانسهای باقیمانده از آیتمهای قرار گرفته روی مصرف شخصی در خلال نیمسال اول و مصرف شخص در خلال نیمسال دوم اجازه تغییر را پیدا کرده بودند به این دلیل که آیتمها در هر دو نقطه زماین مفهومی بودند که در آن رفتار رخ داده بود. به علاوه، کوواریانس واریانس مشترک، بین فاکتور ارائه کننده خط اصلی مصرف الکل و فاکتور ارائه کننده خط اصلی مصرف الکل در دوستان، دانش والدین و تصدیق والدین تخمین زده شده بود، از آنجا که واریانس مشترک بین آگاهی رسانی والدین و دانش والدین، تصدیق والدین و خط اصلی مصرف الکل دوستان و دانش والدین و خط اصلی مصرف الکل دوستان قرار دارد. این شامل محاسبه مشارکت همزمان بین مصرف الکل شرکت کننده و رفتار والدین و دوستان در خلال تابستان پیش از ورود به دانشگاه است. واریانس مشترک همچنین بین فاکتورهای والدین که ارائه کننده ارتباطات مورد انتظار بین مشخصه های والدین است، تخمین زده شد. سرانجام، تأثیرات مستقیم باقی مانده پیشگویی کنندگان در مورد مصرف الکل شخص که در خلال نیمسال دوم کالج مورد استفاده قرار گرفت در مدل وجود دارد.
تناسب مدل فرض شده با آمار قابل قبول بود، گرچه آمار مربع قابل توجه بود، این بیشتر نتیجه نمونه بزرگ مورد استفاده بود، از آنجا که مربع chi بسیار تحت تأثیر اندازه نمونه بود. این تأکید (اثبات) بیشتر توسط راهنماهای اضافی ذکر شده حمایت شد که تناسب قابل قبولی با اطلاعات را نشان میدهد. نتایج نشان داد که تمام فاکتورهای بکار رفته در مدل قابل توجه بودند. ، از آنجا که تمام واریانسهای مشترک الگو بودند. در حالی که این مدل آمار و اطلاعات را متناسب مینمود، یک آزمایش از وزنهای بقای تخمین زده شده یک ارتباط مثبت مورد انتظار را بین آگاهی رساندن والدین و مصرف الکل دوستان در خلال نیمسال اول دانشگاه نشان میدهد. ۲۸/۷=t 34=B 01P<. این به عنوان اتحاد دارای دو متغیر پنهان بین آگاهی والدین و مصرف الکل دوستان در خلال نیمسال اول دانشگاه منفی بود و غیر کافی ۰۲-=r آزمایش اکتشافی از پراکندگی بین آیتمها با آگاهی رسانی والدین همراه بود و آیتمهای متصل به مصرف الکل دوستان نشان داد که هیچ کدام از این پیوستگیها خطی نبوده است، با سطوح بالا و پایین آگاهی والدین همراه با مصرف بالای الکل در دوستان و میانگین آگاهی والدین همراه با سطوح پایین مصرف الکل در دوستان. جهت محاسبه اتصال و پیوستگی از درجه دوم، از جدز آگاهی والدین استفاده
میکنیم، با فاکتور پنهان که اکنون جذر آگاهی والدین را نشان میدهد.
این مدل جدید همچنین آمار واطلاعات را به خوبی متناسب مینماید، ۶۵/۴۴۶=(۲۰۵)x² ۰۰۱P>، ۹۶=CFI، ۶/۰=RNSEA هیچ واریانس مشترک و تأثیرات مستقیم باقی مانده از مدل به علت صرفهجویی حذف نشده بود. با توجه به راه های فرض شده، دانش والدین در خلال تابستان مصرف الکل دوستان را در خلال نیمسال اول پیشبینی کرد، به طوری که نشان داد در مورد والدینی که درباره آنچه بچه ها در خلال زمان آزادشان انجام میدهند آگاهی بیشتری دارند، دوستان فرد علاقه کمتری به مصرف الکل دارند. ۲۹/۰-= ۹۹/۱-=t 05/0P> به علاوه، مصرف الکل دوستان شخص در دبیرستان، مصرف الکل آنها را در ترم پاییز پیشبینی کرد ۰۰۱P> 64/14=t 91/0= ، به طوری که مصرف بالاتر دوستان در دبیرستان، مصرف بالای دوستان در کالج را نتیجه داد. تصدیق والدین از مصرف الکل و استفاده از خط اصلی به طور قابل توجهی در مورد مصرف الکل دوستان قابل پیشبینی نبود.
آگاهی والدین در خط تولید همچنین مصرف الکل شخص را در خلال نیمسال اول کالج پیشبینی کرد، با آگاهی بیشتر والدین مصرف الکل کاهش یافت مصرف دوستان و مصرف الکل شخص در خط اصلی یک مصرف فردی را در خلال فصل نخست کالج پیشبینی کرد، به طوری که مصرف بیشتر شخص و دوستان در خلال دبیرستان با مصرف بیشتر در کالج ارتباط بود. ۳۸/۰= دوستان ۴۴/۶=t، ۰۰۱/۰P>، ۶۳/۰= مشخص، ۷۴/۷=t، ۰۰۱/۰P>، دانش والدین و تصدیق مصرف شخص را در خلال ترم اول پیشبینی نمیکند. ارتباط قابل توجه همچنین بین مصرف الکل دوستان در خلال نیمسال اول و مصرف شخص در خلال نیمسال دوم نشان داده شده بود، به طوری که اکثر دوستان شخص به مصرف الکل تمایل داشتند و باز اکثر اشخاص تمایل داشتند در نیمسال دوم از کالج الکل مصرف کنند. ۷۵/۲=t و ۱۴/۰= ، ۰۱/۰P>، در اینجا همچنین ثبات مصرف الکل بین دو ترم کالج وجود داشت، به طوری که مصرف کنندگان بالای الکل در خلال نیمسال اول تمایل داشتند تا در خلال نیمسال دوم هم به مصرف بالای آن ادامه دهند ۰۰۱/۰P> 78/11=t و ۷۰/۰= سرانجام، در اینجا یک تأثیر مستقیم باقی مانده تصدیق والدین در خلال تابستان در مصرف الکل اشخاص در خلال نیمسال دوم کالج وجود داشت، به طوری که عدم تصدیق بیشتر والدین، به مصرف الکل در افراد منجر شد. ۱۹/۳-=t 68/0-= ۰۱/۰P<.
وساطت عملکردهای والدین درباره مصرف الکل در خلال نیمسال دوم کالج در حالی که دوستان در نیمسال اول الکل مصرف میکردند با بهره گرفتن از تنظیم توزیع تست sobel مورد آزمون قرار گرفت تستی که توسط مک کینان، لاک وود، هافمن، وست و شیستز توضیح داده شده بود. نتایج نشان میدهد که تأثیرات دانش والدین و آگاهی آنها درباره مصرف الکل بچه ها در نیسمال دوم به طور قابل توجهی با مصرف الکل دوستان بچه ها در نیمسال اول نقش میانجی و واسطه دارد. ۸۰/۱-=sobel :آگاهی، ۰۱/۰P< 62/1-=sobel دانش، ۰۱/۰P<.
۴- بحث
هدف این مطالعه کشف تأثیر غیر مستقیم مشخصه های خاص والدین روی مصرف الکل نوجوانان از طریق انتخاب دوستان مصرف کننده الکل در کالج میباشد. به طور خاص، مصرف الکل دوستان به عنوان یک واسطه ارتباطی بین آگاهی رسانی والدین، دانش والدین و تصدیق والدین از مصرف الکل و مصرف شخصی در کالج میباشد. نتایج نشان داد که رفتارهای والدین تأثیر مستقیمی روی انتخاب دوستان در سالهای دانشگاه از سوی نوجوانانشان دارد، حتی بعد از در نظر گرفتن مصرف الکل پیش از دانشگاه و دوستان قدیمی نوجوانان در دبیرستان آشکار شد که اکثر دانشآموزانی که به والدین خود درباره کارهایی که در اوقات فراغت از مدرسه یا کالج خود انجام میدهند، اطلاع دادهاند،
تمایل به مصف الکل کمتری در کالج دارند و کمتر مینوشند. این نتایج از این نکته حمایت میکند که انتخاب دوستانی که کمتر الکل مصرف میکنند ممکن است به درونی شدن ارزشهای والدین کمک نماید. این روش یک مکانیزم قانونی را ارائه میدهد که توسط آن والدین میتوانند تأثیرشان را روی نوجوانانشان حفظ نمایند در زمانی که آنها به کالج میروند. این نتیجه که آگاهی والدین و تصدیق آنها به طور مستقیمی روی مصرف الکل دانشآموزان کالج تأثیر دارد از این نکته که والدین روی ورود به دانشگاه بچه ها تأثیر دارند را حمایت میکند. نتایجی از این دست هم والدین و هم محققانی را که هدفشان کاهش مصرف الکل بین نوجواناناست،تشویق مینماید.به خصوص یافتههایی که نشان میدهد والدین و برنامههای پیشگیری باید با هم به طور فعال در زمینه دانش و آگاهی والدین از فضا و نوجوانان کار کنند در کنار عدم تصدیق والدین از سوء استفاده از الکل این مطالعه نشان میدهد که تلاشهایی از این نوع در سطح دبیرستان روی رفتارهای دانشجویان کالج تأثیر خواهد داشت.
در اینجا محدودیتهای اندکی در مطالعه و تحقیق وجود دارد که باید در آینده رفع شود. نخست، دانشآموزان این نمونه اول در محیطهای دانشگاهی زندگی میکنند، دور از والدینشان جالب خواهد بود که تفاوتهای بالقوه در تأثیرات این مشخصه های والدین را در نمونه
دانشآموزانی که در خانه زندگی میکنند و دانشآموزانی که در کمپ زندگی میکنند را بررسی نماییم. دوم، نمونه به طور گستردهای در زمینه نژاد مشابه بوده است. مهم است این فرضیات را بین یک گوناگونی بیشتر و نمونه ارائه شده آزمایش نماییم از آنجا که تحقیق نشان داده است مشخصه های والدین تأثیرات متفاوتی در میان نژادها داشته است. سوم، این بررسی و تحقیق بر پایه آمار و اطلاعات حاصل از جنبه فکری (روشن بینی) نوجوانان قرار داشته است. در مرحله طراحی برنامهای برای کمک به والدین در پیشگیری از سوء استفاده از الکل در دانشگاه، آمار عطف کننده به ماسبق دانشآموز به محققان این امکان را نداد که بین دو نمونه مقابل فرق قایل شوند: جاییکه والدین رفتارهای آگاهی دهنده را به کار میبردند و نوجوان آن را میپذیرفت و جاییکه والدین این رفتار را به کار میبردند ولی نوجوان آن را نمیپذیرفت. مطالعه حاضر تنها نشان داد که ادراکات دانشآموز از این گونه رفتارها تأثیرات قابل مشاهده و قابل توجهی را داشته است. کار آینده ممکن است از آزمایش کیفیت رفتارهای آگاهی دهنده که پذیرفته شده است سود ببرد، با توجه به اینکه آیا نوجوان این رفتارها را درک میکند میپذیرد و تحلیل میکند یا عصبانی شده و تنها آنها را به عنوان دخالت در زندگیش محسوب میکند. کیفیت رفتار آگاهی دهنده ممکن است برای رفتارهای والدین جهت تأثیر گذاشتن مثبت روی انتخابات و فعالیتهای نوجوانان قطعی باشد. به علاوه، نتیجهگیری از رفتارهای نوجوانان و درونی کردن ارزشهای والدین در کالج در نتیجه ارتباط بین مشخصه های والدین و نوجوانان حاصل میشود. آزمایش چگونگی تأثیر ارتباط کاراکتر (مشخصه های) نوجوان با رفتارهای متفاوت والدین به عنوان یک ضمیمه در تحقق اخیر ما محسوب میشود. سرانجام، کار طولانی اضافی نیاز به آن دارد که تأثیر فعالیتهای والدین را از طریق پیشرفت بچه ها بررسی نماییم. انجام این کار به ترسیم تأثیر متفاوت فعالیتهای زود و دیر والدین کمک میکند.
به عنوان نتیجه، نتایج حاصل از این بررسی با یک تحقیق نشان دهنده نقش والدین به عنوان یک مجرا و کانال انتقادی همراه شده است.
حتی در مرحله نهایی پیشرفت تحقیق بعدی راه های دیگری را که در آن والدین میتوانند روی نوجوانانشان در خلال مراحل پیشرفت تأثیر بگذارند بررسی خواهد کرد.
سپاسگزاری:
این تحقیق توسط کمک هزینه ۱۲۵۲۹ ROIAA از سوی مؤسسه ملی اعتیاد الکلی و الکلسیم و ۰۱۷۶۲۹DA 32T از سوی مؤسسه ملی اعتیاد به مواد حمایت شده است. مؤلفان علاقه دارند از Beav Abar، پیتر مولینیر و جرود استاپلیتون برای کمک به نوشتن و مشاوره روش شناسانه تشکر نمایند.
پیوست:Aاندازه گیری متغیرها و مسئولیت عامل
موافق بودن والدین در استفاده از الکل:
A1: چه احساسی دارند والدین شما زمانی که شما تقریباً هر روز ۱ یا ۲ لیوان الکل می نوشید؟
(موافق، نظری ندارند، مخالف)
A2: چه احساسی دارند والدین شما زمانی که شما ۵ بار یا بیشتر یکبار یا دوبار در هفته الکل مصرف می کنید؟
(موافق، نظری ندارند، مخالف )
نظارت والدین
B1: چه مقدار والدین شما تلاش می کنند که بفهمند فرزندانشان شبها کجا می روند؟
(خیلی تلاش می کنند، کمی تلاش می کنند، تلاش نمی کنند)
B2: چه مقدار والدین شما تلاش می کنند که بفهمند فرزندانشان وقت های آزادشان را چه می کنند؟
(خیلی تلاش می کنند، کمی تلاش می کنند، تلاش نمی کنند)
B3: چه مقدار والدین شما تلاش می کنند بفهمند که اغلب بعداز ظهرها بعد از مدرسه شما کجا هستید؟
(خیلی تلاش می کنند، کمی تلاش می کنند، تلاش نمی کنند)
آگاهی والدین :
C1: چقدر والدین شما می دانند که شما شبها کجا هستید؟
(نمی دانند، کمی می دانند، خیلی می دانند)
C2: چقدر والدین شما می دانند که شما وقت آزادتان را چه می کنید؟
(نمی دانند، کمی می دانند، خیلی می دانند)
C3: چقدر والدین شما می دانند که اغلب بعداز ظهربعد از مدرسه کجا هستید؟
(نمی دانند، کمی می دانند، خیلی می دانند)
دوستانی که الکل استفاده می کنند:
D3, F1: چه تعدادی از دوستان صمیمی شما الکل مصرف می کنند؟
(هیچ کدام، بعضی، نصف، اکثر ، تقریباً همه )
D3, F1: چه تعدادی از دوستان شما به طور منظم الکل مصرف می کنند؟ (دست کم یکبار درماه) (هیچ کدام، بعضی، نصف، اکثر ، تقریباً همه )
D3, F1،چه تعدادی از دوستان صمیمی شما (بیشتر از نوشیدنیهای دیگر)الکل مصرف می کنند؟
(هیچ کدام، بعضی، نصف، اکثر ، تقریباً همه )
شخصی که الکل مصرف میکند:
E3, G3, H1: لطفاً نام چندتااز نوشیدنی هایی را که در جمعه احتمالاً می نوشید را بنویسید؟

AMOL
TONEKABON
KHORRAM ABAD
DEZDUL
AHWAZ
KAZERUN
DARAB
JAHROM
BANDAR ABBAS
MINAB
JIROFT
BAM
SHADAD
PERSIAN GULF
شکل ۱-۱- نواحی عمده کشت و کار مرکبات در ایران (جیحونی، ۱۳۹۰).

۱-۶-۱- سواحل دریای خزر

این نواحی از گرگان تا آستارا کشیده شده و ارقام مختلف مرکبات در این محدوده کشت می شود. محدودیت اقلیمی موجب تراکم باغ های مرکبات در نواحی چابکسر تا نوشهر و آمل تا بهشهر شده است. در این نواحی به ترتیب پرتقال، نارنگی، لیموشیرین، لیمو ترش و گریپ فروت کشت می شوند. سطح زیر کشت این نواحی حدود ۱۰۳۴۴۴ هکتار بوده که شامل پرتقال های پیوندی روی پایه نارنج و ارقامی مثل نارنگی محلی انشو، کلمانتین و کمی لیموترش و گریپ فروت می باشد (فتوحی قزوینی، ۱۳۷۸).

۱-۶-۲- ناحیه مرکزی

این ناحیه شامل استان های سیستان و بلوچستان، خوزستان، فارس، کرمان و منطقه جیرفت و کهنوج است که در عرض جغرافیایی پایین تر از ۳۳ درجه شمالی قرار دارند. در این نواحی نیز شرایط اقلیمی متفاوتی وجود دارد. بیشتر روزها آفتابی، رطوبت نسبی محیط پایین و متوسط بارندگی این مناطق ۳۰۰-۱۰۰ میلی متر است. ناحیه مرکزی در حدود ۱۱۰۷۱۸ هکتار سطح زیر کشت داشته و شامل پرتقال های بذری، مکزیکن لایم، نارنگی محلی و لیموشیرین می باشد. در این میان فارس، جیرفت و بم (تا قبل از لزله بم) از وضعیت بسیار بهتری برخوردارند (عدولی و همکاران، ۱۳۸۴).

۱-۶-۳- ناحیه بندرعباس و دریای عمان

درحاشیه خلیج فارس و دریای عمان با عرض جغرافیایی حدود ۳۲ درجه، استان های بوشهر و هرمزگان قرار دارند که کشت مرکبات در بخشهایی از این استان ها صورت می پذیرد. این مناطق عاری از یخبندان، با رطوبت نسبی بالا (حدود ۶۸-۳۵ درصد) و گرمای زیاد در تابستان است. در ناحیه جنوبی در حدود ۴۲۵۴۷ هکتار باغ مرکبات وجود دارد. غالب ارقام در این منطقه مکزین لایم و لیموشیرین می باشد (سیاری، ۱۳۸۲).

سطح زیر کشت و میزان تولید در کشور

طبق آمارنامه کشاورزی ۱۳۸۷ سطح زیر کشت مرکبات در کل کشور ۲۲۰۹۹۴ هکتار باغات بارور و ۳۰۲۲۶ هکتار باغات نهال کاری می باشد که سالانه ۳۸۶۴۵۶۸ تن محصول مرکبات با عملکرد متوسط ۱۷۴۸۰ کیلوگرم در هکتار می باشد. استان مازندران با تولید سالانه ۱۴۷۹۴۴۷ تن مقام اول را دارد و استان فارس با تولید سالانه ۱۱۴۰۱۸۱ تن مقام دوم در کشور را به خود اختصاص داده است.
در حال حاضر استان مازندران با ۶/۳۴ درصد از اراضی بارور مرکبات کشور، بیشترین سطح را دارا است و استان های فارس، هرمزگان، منطقه جیرفت و کهنوج، گیلان و کرمان به ترتیب با ۸/۲۳، ۴/۱۲، ۳/۱۱، ۱/۶، ۵/۵ درصد از اراضی بارور مرکبات مقام دوم تا ششم کشت این محصول را به خود اختصاص داده اند و شش استان مزبور در مجموع ۷/۹۳ درصد سطح بارور مرکبات کشور را دارا می باشند (بی نام، ۱۳۸۷).
راندمان تولید مرکبات آبی در کشور ۶/۱۳۹۶۱ کیلوگرم در هکتار است. بیشترین و کمترین عملکرد آبی به ترتیب با ۲/۲۳۸۱۲ و ۷/۸۳۴ کیلوگرم به استان های مازندران و لرستان تعلق دارد. متوسط تولید در هکتار مرکبات دیم کشور ۳/۱۶۵۵۱ کیلوگرم می باشد. استان مازندران با تولید ۲/۲۶۶۱۲ کیلوگرم در هکتار بالاترین و استان گیلان با تولید ۲/۶۸۹۰ کیلوگرم در هکتار کمترین عملکرد دیم را دارد (بی نام، ۱۳۸۷).

انواع مرکبات در کشور

از سال ۱۳۰۹ تاکنون بالغ بر۱۵۰ رقم پرتقال، نارنگی، لیمو شیرین، گریپ فروت، بادرنگ، لیمو­ترش و دورگه­های آن ها به کشور وارد شده که پس ازانجام آزمایش­های مقدماتی و مقایسه ارقام در ایستگاه های پژوهشی، رقم­های مناسب برای نقاط گوناگون انتخاب و معرفی می شوند. رقم­های انتخاب شده در سه منطقه مرکبات کاری کشور شامل نوار ساحلی دریای خزر (گیلان ، مازندران وگلستان)، نواحی مرکزی (فارس، کرمان، کرمانشاه، ایلام، کهکیلویه و بویراحمد و یزد) و سواحل خلیج فارس و دریای عمان (خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان) کاشته شده است و انجام آزمایش­های مقدماتی و مقایسه ارقام درحال حاضر بر روی تعدادی از ارقام که از سال ۱۳۷۹ به بعد وارد گردیده ادامه دارد (عدولی و همکاران، ۱۳۸۴). ویژگی برخی از مرکبات مهم تحت کشت در کشور در ذیل آورده شده است (جیحونی، ۱۳۹۰).

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

مشکلات کشت و کار مرکبات در ایران

باتوجه به اینکه کشور ما دارای مزیت نسبی بالایی در تولید مرکبات می باشد ولی عوامل متعددی از قبیل عدم تغذیه صحیح درختان، مشکلات بسته بندی، حمل و نقل، مسائل مربوط به قرنطینه گیاهی، مقررات زیست محیطی، استانداردهای بهداشتی سایر کشورها، عدم بازاریابی و معرفی مناسب محصول در کشورهای وارد کننده و برخی مسائل حاشیه ای از قبیل مخالفت های مغرضانه با ورود محصولات ایران به بازار جهانی دست به دست هم داده تا میزان صادرات ایران در حد پایین تری نسبت به کل تولید آن قرار گیرد.
از سوی دیگر واردات سنگین مرکبات در چند سال اخیر صدمات سنگینی به اقتصاد باغداران وارد ساخته است. اجرای برنامه تولید مستمر مرکبات با جایگزینی ارقام زودرس، متوسط رس و دیررس ، استفاده از انبارهای مناسب و برنامه های ذخیره سازی مرکبات و کاهش ضایعات محصول می تواند میزان تولید را متعادل و نیاز داخلی را مرتفع سازد تا نیاز به واردات مرکبات کم شود.
انتخاب پایه و پیوندک مناسب هر منطقه و عاری بودن از بیماری های ویروسی، شبه ویروسی و مایکوپلاسمایی در پرورش و تولید بهینه این محصول نقش بسیار مهمی را بازی می
کند زیرا وجود بیش از ۳۰ بیماری ویروسی و ۷۰ بیماری فیزیولوژیکی، قارچی، ژنتیکی در مرکبات که به وسیله حشرات، پیوندک و وسایل مکانیکی آلوده منتقل و منتشر می شوند موجبات مرگ درختان و کاهش چشمگیر محصول را فراهم می سازند.
در کنار این، عدم تغذیه صحیح و بهینه مرکبات و استفاده بی رویه از کود های شیمیایی، افزون بر ایجاد آلودگی های زیست محیطی باعث کاهش سودمندی عملکرد این گیاه در سطح باغات کشور شده است. مصرف بیش از حد کود شیمیایی در کنار بروز خشکسالی و کاهش دسترسی به آب های با کیفیت سبب تشدید شور شدن باغ های مرکبات در سال های اخیر شده است. با توجه به حساسیت شدید ارقام مرکبات به شوری خاک، این پدیده در بلند مدت می تواند آسیب های جدی به باغات مرکبات کشور وارد نماید. استفاده از کودهای زیستی و آلی، جایگزین هایی برای کود های شیمیایی محسوب می شوند که می توانند مشکلات ناشی از این کود ها را برطرف نمایند.

اهمیت و اهداف پژوهش

تغذیه صحیح درختان میوه از جمله عواملی است که به افزایش عملکرد محصول در واحد سطح کمک نموده و سودمندی عملکرد را در سطح باغ افزایش می دهد. امروزه عدم مصرف بهینه کودهای نیتروژنه و فسفره در باغ های مرکبات موجب بروز اختلالات در کشت و کار این محصول شده است. مصرف بیش از حد این کود ها افزون بر تحریک رشد رویشی شدید درخت و کاهش سودمندی عملکرد آن، باعث اختلال در جذب سایر عناصر غذایی و همچنین بروز آلودگی های زیست محیطی می شود. استفاده از منابع کودی که بتوانند این عناصر را در طولانی مدت در اختیار گیاه قرار دهند، افزون بر جلوگیری از آبشویی عناصر، مواد غذایی مورد نیاز گیاه را در زمان بحرانی در دسترس گیاه قرار می دهند و آلودگی زیست محیطی کمتری در پی خواهند داشت. در این راستا استفاده از کودهای زیستی از جمله راه حل هایی است که در سال های اخیر مورد استفاده قرار می گیرد. این گونه کود ها قادرند تا با فرآیندهای زیستی مواد موجود در خاک را به صورت بهینه برای استفاده گیاه تبدیل نمایند. در واقع کودهای زیستی (زیستی) متشکل از ریز سازواره ها و قارچ های مفیدی هستند که هر کدام برای منظور خاصی تولید می شوند که معمولا در اطراف ریشه مستقر شده و گیاه را در جذب عناصر همیاری می کنند. استفاده از این گونه مواد باعث کاهش بیماری ها ، بهبود ساختمان خاک و کاهش مصرف کودهای شیمیایی می شوند، در نتیجه با تحریک رشد بیشتر گیاه باعث افزایش کیفی و کمی محصول می شوند و از این رو این باکتری ها رامحرک رشد گیاه PGR)) می نامند.
در گذشته نه چندان دور تمام مواد غذایی انسان از چنین منابع ارزشمندی تولید می شده است ولی بهره برداری علمی از اینگونه منابع سابقه ی چندانی ندارد. امروزه با توجه به مشکلاتی که مصرف بی رویه ی کودهای شیمیایی بوجود آورده ،استفاده از کودهای بییولوژیک مجددا مطرح شده است و در آینده می توانند جایگزین مناسب و مطلوبی برای کودهایی شیمیایی باشند.
به عنوان نمونه تثبیت شیمیایی ازت فقط چندین سال پس از درک انسان از مفهوم تثبیت زیستیی ازت شناخته شد ودر سال های اوایل جنگ جهانی اول ،هابر شیمیدان المانی ،با ترکیب نمودن ازت و هیدروژن به تولید امونیاک دست یافت که این نوع ترکیب ازت و هیدروژن می تواند توسط میکروارگانیسم های تثبیت کننده ی ازت در خاک ودر داخل بافت های موجود در گره های ریشه ی برخی گیاهان تحت فشار و درجه حرارت طبیعی با کمک آنزیمی بنام نیتروژناز انجام شود.
بعد از موفقیت مواد تلقیحی بقولات در سطح جهانی در سال های اخیر، مواد تلقیحی پایه_ناقل ازتو باکتر و ازوسپریرلیوم برای گیاهان غیر بقولات بطور روز افزونی در هندوستان مورد استقبال قرار گرفته است یا میکروارگانیزم ها فسفات های پیوند شده، همانند سوپر فسفات و سنگ فسفات را به شکل هایی که به راجتی تو سط گیاهان جذب شوند تبدیل می نمایند. در مجموع سازگاری با اقلیم کشور ایران، کاهش مصرف کودهای شیمیایی، افزایش عملکرد کمی و کیفی، حمل ونقل آسان و ارزان، کاهش بیماری ها، سازگاری با سایر کودها و سموم، روش مصرف آسان برخی از مزایای استفاده از کودهای زیستی را تشکیل می دهند.
لذا در این تحقیق که بر پایه استفاده از کودهای زیستی استوار شد تلاش گردید سه نوع کود زیستی اسیدهیومیک، نیتروکسین و کود بارور-۲ برای اولین بار به طور هم زمان روی پرتقال، رقم والنسیا در جنوب کرمان آزمایش شود و با ارزیابی عملکرد کیفی و کمی درختان، بهترین تیمار معرفی گردید.
فصل دوم
مروری بر پژوهش­های پیشین

تاریخچه و منشاء پیدایش مرکبات در ایران و جهان

در مورد منشا مرکبات نظرات متفاوتی وجود دارد. امروزه دو ناحیه به عنوان منشا مرکبات شناخته می شود: منشا اولیه که شامل جنوب چین و هندوچین – جزایر مالزی و اندونزی و دامنه های جنوبی و گرمسیر رشته کوه های هیمالیا است؛ و منشا ثانویه که سواحل دریای خزر را شمال می شود (فتوحی قزوینی، ۱۳۷۸).
با اینکه محل پیدایش مرکبات را نمی توان دقیقا مشخص نمود، با این حال پژوهشگران معتقدند که گونه های مرکبات در حدود ۴ هزار سال پیش از میلاد مسیح در آسیای جنوب شرقی بوجود آمده اند. به این ترتیب منشاء مرکبات به نظر بسیاری از پژوهشگران، جنوب شرقی آسیا شامل کشور های مالزی، اندونزی، فیلیپین و همچنین از جنوب هیمالیا تا اندونزی بوده است (سیاری، ۱۳۸۲). استفاده از مرکبات و کشت آنها در چین به سال ۲۲۰۰ قبل از میلاد برمی گردد و نخستین کتاب چینی در مورد مرکبات در سال ۱۱۷۸ میلادی انتشار یافت (Davies and
Albrigo,1994).
مرکز تنوع مرکبات از شمال شرقی هند به سمت شرق تا مجمع الجزایر مالایا^[۱] و جنوب، تا استرالیا گسترده است. احتمالا پرتقال از هند، نارنج سه برگ و نارنگی از چین، و انواع اسیدی مرکبات^[۲] از مالزی منشا گرفته اند. در نوشته های چینی مربوط به ۲۴۰۰ سال پیش از میلاد مسیح به پرتقال اشاره شده است، پس از آن در نوشته های سانسکریت^[۳] (۸۰۰ سال پیش از میلاد) از لیمو ها صحبت شده است. تئوفراستوس، پدر علم گیاهشناسی، در ۳۱۰ سال پیش از میلاد مسیح، ویژگی های گیاهشناسی سیترون^[۴] را تشریح نموده است و آن را تحت عنوان Malus medica یا Malus persicum با سیب در یک گروه آورده است. در زمان مسیح و کمی پس از آن، واژه citrus از تلفظ اشتباه واژه یونانی Kedros یا Callistris که به معنی مخروط های نارنجی است و نام درختان sandalwood می باشد، به وجود آمد. در این زمان تجارت میوه های مرکبات از طریق آسیا، شمال آفریقا، و اروپا گسترش یافت. مرکبات توسط فرهنگ های مختلف در سراسر دنیا پراکنده شدند (Davies and Albrigo,1994).
بعضی از انواع مرکبات قبل از مسیحیت به مناطق غربی آسیا نظیر عمان، ایران و فلسطین انتقال یافته است. یکی از انواع مرکبات بالنگ یا بادرنگ می باشد که منشاء آن از مناطق جنوبی چین تا هند بوده و بنا به گزارش های مورخین، اسکندر مقدونی این گونه را در ۳۳۰ سال قبل از میلاد مسیح در ایران مشاهده کرد. تایزوبروتانکا که مطالعات وسیعی در گیاهشناسی مرکبات داشته در بیان و معرفی منشاء مرکبات، خطی را بطور فرضی از جنوب شرقی آسیا به سمت شمال شرقی آسیا پیشنهاد نمود. وی پراکندگی مرکبات ترش و شیرین را روی این خط در جنوب دانسته که سپس به سایر نقاط پخش شده است (سیاری، ۱۳۸۲).
کریستوف کلومب، پانس د لئون^[۵]، جان د گریجاولا^[۶] اولین کسانی بودند که در اواخر سده ۱۴۰۰ و اوایل سده ۱۵۰۰ انواع مختلفی از مرکبات را به دنیای جدید بردند. در اواخر سده ۱۷۰۰، کشت و کار مرکبات در فلوریدا توسعه یافت و از این زمان، نخستین صادرات تجاری آغاز شد. دقیقا در همین زمان بود که مرکبات به کالیفرنیا برده شد و کمی بعد از آن، تجارت مرکبات از ایالات غرب آمریکا نیز آغاز شد.
ورود مرکبات به ایران به جز گونه بالنگ سابقه ای در حدود ۴۰۰ ساله دارد. به استناد مدارک تاریخی، ایران دروازه خروج مرکبات از آسیا به سایر مناطق دنیا بوده و به عبارت دیگر مرکبات از موطن اصلی خود به سایر کشورهای جهان از ایران و سپس به فلسطین و بالاخره به اروپای جنوبی و آمریکا انتقال یافته است (فتوحی قزوینی، ۱۳۷۸).

گیاهشناسی

مرکبات از خانواده Rutaceae و زیر خانواده Aurantioideae است که سه جنس مهم آن یعنیFortunella, Poncirus, Citrus اهمیت اقتصادی زیادی دارد. طبق طبقه بندی سوئینگل جنس Citrus دارای ۱۶ گونه مختلف بود که با اختلاف نظر دو متخصص به نام های سوئینگل و دکتر تاناکا به بیش از ۱۶۲ گونه مختلف تغییر پیدا کرده است. در طبقه بندی دیگری که هوگسن انجام داده است، گونه های جنس Citrus را ۳۶ عدد ذکر کرده، که ۱۶ گونه آن با طبقه بندی سوئینگل و ۲۰ گونه با طبقه بندی تاناکا مشترک هستند. طبقه بندی سوئنیگل از لحاظ سادگی و جامع بودن دارای اهمیت بوده و مورد استفاده بیشتری دارد (فتوحی قزوینی، ۱۳۷۸).
کلیه میوه­هایی که مرکبات نامیده می­شوند از خانواده روتاسه^[۷] و زیر خانواده آورانتوییده^[۸] هستند. این زیر خانواده بیش از ۳۳ جنس مختلف دارد که تنها ۳ جنس آن پونسیروس^[۹]، فورچونلا^[۱۰] و سیتروس^[۱۱] جنبه اقتصادی دارند و در کشورهای تولید کننده مرکبات از اهمیت ویژه­ای برخوردارند.

در کتاب سمرالاعراب نقل کرده‌اند که: در زمان گذشته زاهدی بود که قبایل عرب، به نصایح و موعظه‌های او گوش داده و عمل می‌کردند. شبی اتّفاق افتاد که همه‌ی سگان آن قبیله مُردند. صبح اهل قبیله نزد زاهد آمدند و گفتند: چنین شده، او گفت: صلاح شما در آن بود و خیر شما در این اتّفاق است. آن‌ ها بازگشتند. شب بعد، همه‌ی مرغ‌های آن‌ ها مردند و دوباره آمدند و گفتند، او گفت: مصلحت شما در این بوده و شما نمی‌دانید. گفتند: چه مصلحتی که سگ، نگهبان ما بود و مرغ‌ها که مؤذّن ما بودند، همه مردند. این نشانه‌ی بدی است! شب بعد خواستند که آتش روشن کنند، امّا از آتش‌زنه، آتش بیرون نیامد. ترس و هراس بر دلشان افتاد. روز بعد وقتی بیدار شدند، دشمن و دزدی آمده بود که اموال آن‌ ها را غارت کند، ولی وقتی روشنایی ندیده بود و صدای سگ و مرغ نشینده، راه را پیدا نکرد و نتوانست دزدی کند و سخن آن زاهد راست شد.
حکایت دوازدهم: سرّی از اسرار قضا
نقل کرده‌اند که: در زمان خلافت خلیفه هارون‌الرّشید، در ناحیه‌ای از اهواز، جماعتی دزد راهزنی می‌کردند و مردم را می‌کشتند. وقتی خبر به هارون‌الرّشید رسید، مسرور خادم را با لشکری فرستاد تا دزدان را بگیرد و بکشند. او سرهای آن‌ ها را در کیسه کرد و به هر شهری می‌رسید، آن‌ ها را می‌شمرد. یک روز در شهری منزل کرد. سرها را شمرد، چهل سر بود. وقتی می‌خواستند حرکت کنند، شمردند سی‌ونه سر بود. او با خودش گفت: گزارش تعداد سرها را جاسوسان به خلیفه رساندند، اگر یکی از آن‌ ها کم باشد، خلیفه مرا مجازات می‌کند. در این فکر بود که پسری دید بر شتر نشسته و در حال خواندن قرآن است. وقتی نزدیک آمد و سرور خادم پرسید: از کجا می‌آیی؟ گفت: من مردی حاجی و قرآن‌خوان هستم. مسرور گفت: باور نمی‌کنم، او را بکشید و به جای آن سر کم شده، سر او را بگذارید. وقتی سرش را بریدند و در بارش نگه کردند، غل و زنجیر دزدان پیدا کردند. وقتی سرش را پیش سرهای دیگر گذاشتند و دوباره شمردند، چهل و یک بود. مسرور فهمید که آن رازی بود از رازهای قضا و قدر، پس آن سر را با سرهای دیگر نزد هارون‌الرّشید بردند، مسرور آن حکایت را بازگو کرد و هارون گفت: من به هلاک آن سر، خوشحال‌تر از آن چهل سر دیگر هستم، به این دلیل که فساد این مرد خیلی زیادتر از فساد آن جماعت بود، که آن‌ ها دزدان آشکار بودند و او دزد پنهان.
۳-۱-۲٫ نبوّت
حکایت اوّل: پیشگویی سیف ذی‌یزن
پیش از آغاز رسالت حضرت محمّد (ص)، بشارت پیامبری ایشان در عالم پیچیده بود و دانشمندان و کاهنان مسیحی این بشارت را داده بودند. یکی از کسانی که این خبر را داد، سیف ذی‌یزن بود. زمانی که پادشاه یمن شد، قبائل عرب از جمله عبدالمطلّب ـ که رئیس مکّه و بزرگ قریش بود ـ برای عرض تبریک به نزد او آمدند. در هنگام برگشت، سیف به او گفت: رازی به تو می‌گویم که باید در نگهداری آن امانتدار باشی. گفت: وقت آن رسیده که در میان شما پیامبری مبعوث شود که از مادر و پدر یتیم است و در دامن جدّ و عموی خود بزرگ می‌شود و این خبر زمانی بود که پیامبر (ص) متولّد شده بود و در کنار پدربزرگ خود زندگی می‌کرد. مشخّصاتی که سیف گفت: در حضرت محمّد (ص) دیده می‌شد. هر چند عبدالمطلّب خواست این قضیه را مخفی کند، امّا از فرط شادمانی نتوانست و در مورد حضرت محمّد (ص) به سیف گفت. سیف ذی‌یزن پیامبر (ص) را دید و با خوشحالی تبریک و تهنیت گفت و به عبدالمطلّب گفت: از جهودان بترس که دشمن او هستند، آرزوی من این است که بتوانم پیامبری او را آشکار کنم، امّا از مکر دشمنان می‌ترسم. بهتر است این کار را به خدا واگذار کنم و به عبدالمطلّب هدیه‌ای درخور و باارزش داد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

حکایت دوم: خواب دیدن حضرت خدیجه (س)
خدیجه (س) ـ دختر خویلد ـ خواب دید که ماه از آسمان در کنار او افتاد و به هفت قسمت شد. عمویش ـ ورق‍هابن‌نوفل ـ تعبیر کرد که: تو همسر پیامبر آخرالزّمان می‌شوی و سعادت و هم‌نشینی با ایشان نصیب تو می‌شود و از او هفت فرزند خواهی داشت. خدیجه (س) کالاهایی را برای تجارت تهیّه کرده بود تا به شام بفرستد. به دنبال جوانمردی می‌گشت تا همراه غلامش میسره، جوانمردی را بفرستد. گروهی حضرت محمّد (ص) را به او معرّفی کردند، که در امانت‌داری و صداقت مشهور بود. خدیجه (س) از ابوطالب درخواست کرد تا اجازه دهد حضرت محمّد (ص) با میسره به سفر برود و به مسیره نیز سفارش کرد که خدمت ایشان را کرده و به حضرت احترام بگذارد. در سفر مسیره، چیزهای عجیبی از جمله سایه داشتن اَبر و امثال آن را از پیامبر (ص) مشاهده می‌کرد.
در نزدیک شام، به صومعه‌ی راهبی که به او نسطور راهب می‌گفتند، رسیدند. در جلو صومعه، درختی بود که حضرت محمّد (ص) در سایه‌ی آن به استراحت پرداخت. نسطور به میسره گفت: این چه کسی است که در سایه‌ی آن درخت خوابیده، در حالی که جز پیامبر خدا کسی نمی‌تواند در زیر سایه‌ی آن درخت بخوابد. سپس نسطور مژده داد که او پیامبر آخرالزّمان است و دین او، محکم و آیین او، همه‌جا را فراخواهد گرفت. چون به شام رسیدند، همه‌ی کاروانیان، کالاهای خود را فروختند، امّا پیامبر به میسره اجازه‌ی فروختن کالاها را نداد. کاروانیان بازگشتند و مسیره نگران کالاهایش بود، چند روزی گذشت و کاروانی از مغرب آمد و چون کالایی جز کالای ایشان نمانده بود، با سود بالایی کالاهای خود را فروختند و این سود به برکت راهنمایی پیامبر حضرت محمّد (ص) بود که نصیبشان شد. برای برگشت به مکّه، رسم بود که یک نفر مورد اعتماد سوار بر شتری آراسته، بشارت رسیدن کاروان را به مردم مکّه بدهد و به او هدایای بسیاری می‌دادند. میسره، حضرت را برای این کار فرستاد. در راه، شیطان مهار شتر را گرفت تا او را به بیراهه ببرد، امّا جبرئیل از سدرهالمنتهی آمد و شیطان را دور کرد و خود مهار شتر را گرفت. حضرت محمّد (ص) بشارت رسیدن کاروان را به مردم دادند و هدایای بسیاری نیز به حضرت رسید. پس میسره هرچه از پیامبر دیده بود، به خدیجه (س) گفت. خدیجه (س) به یاد آن خواب افتاد و با ازدواج با محمّد (ص) متمایل شد. خداوند به ایشان هفت فرزند داد، سه پسر که قبل از وحی از دنیا رفتند و چهار دختر که همگی اسلام را درک کردند.
حکایت سوم: داوری و تدبیر محمّد (ص)
قبل از نزول وحی به حضرت محمّد (ص)، دیوارهای خانه‌ی خدا بسیار کوتاه بود و سقف نداشت. اعراب می‌خواستند آن را تعمیر کنند، ولی چون باید دیوارها را خراب می‌کردند، می‌ترسیدند. در آن زمان، باد کشتی شکسته‌ای را به جدّه آورد و صاحب کشتی، تخته‌های آن را به مردم مکّه داد. مردم با دیدن تخته‌ها، قصد تعمیر خانه‌ی خدا را نمودند. چون قصد این کار را کردند، بر بالای خانه، مار سیاه بزرگی دیدند که حمله‌ور شده و مانع کار کردن می‌شد، تا اینکه روزی پرنده‌ی بزرگی از طرف خداوند آمد و مار را برد. برای تعمیر خانه، شخصی به نام ولید مغیره گفت: من شروع به خراب کردن آن دیوار می‌کنم، اگر بلایی نازل شد، شما دیگر این کار را انجام ندهید، ولی اگر من سلامت ماندم، هر کدام وظیفه‌ی خود را انجام دهید. پس گفت: خدایا! تو شاهدی که این خرابی برای آبادانی است و ما نیّتی جز خیر و صلاح نداریم. چون بلایی به او نرسید، همه مشغول کار شدند تا به پایه‌های دیوار رسیدند. پایه‌ها از سنگ‌های بزرگ و به هم پیوسته‌ای درست شده بود که وقتی کلنگ بر آن‌ ها می‌زدند، همه‌ی مکّه می‌لرزید. پس بر روی آن سنگ‌ها، دیوار ساختند تا اینکه به رکن یمانی رسیدند. می‌خواستند در رکن یمانی، حجرالاسود را قرار دهند. پس بین آن‌ ها اختلاف افتاد و هر کس می‌خواست خودش این کار را انجام دهد. بعد از چند روز جنگ، با هم مشورت نمودند و قرار شد اوّلین کسی که وارد مسجد می‌شود را، داور قرار داده، تا هر چه گفت به آن رضایت دهند. اوّلین کسی که وارد مسجد شد، حضرت محمّد (ص) بود که به درستکاری و راستگویی معروف بود. پس پیامبر (ص) دستور دادند فرشی بیاورند و آن سنگ را با دستان خود برداشت و در میان فرش قرار داد، پس چهار نفر از بزرگان قریش که با هم اختلاف داشتند، چهار طرف آن را گرفتند و بالا بردند تا اینکه سنگ را در جای خود قرار دادند و آن اختلاف پایان پذیرفت.
حکایت چهارم: عقد و پیمان برادری حضرت محمّد (ص) و علی (ع)
روزی پیامبر (ع) میان اصحاب خود، عقد برادری می‌بستند. پس ابوبکر را با عمر هم‌پیمان کردند و بین عبدالرّحمن عوف و عثمان نیز پیمان برادری بستند و همین‌طور دونفر دونفر از صحابه را با یکدیگر هم‌پیمان کردند. حضرت علی (ع) که در گوشه‌ی مسجد نشسته بود، با دلتنگی از آن‌جا بلند شد تا برود. پیامبر (ص) ایشان را صدا زد و علّت را پرسید. حضرت علی (ع) فرمود: همه را با هم پیمان برادری دادید و نام مرا نبردید، ترسیدم که شاید تقصیری از من دیده‌اید. پیامبر (ص) فرمود: نام تو را ذکر نکردم تا تو را برای خود، عقد برادری ببندم. چون جبرائیل این را به من فرمود تا همانطور که در خویشاوندی با هم برادریم، در عهد و پیمان نیز برادر باشیم. پس پیامبر (ص) با علی (ع) پیمان برادری بستند.
حکایت پنجم: پیغمبر (ص) و کودک بیمار
عبدالله جابر روایت می‌کند که در یکی از سفرها با پیامبر بودم. زنی کودک بیمارش را برای شفا نزد پیامبر (ص) آورد. پیامبر برای کودک دعا خواند و گفت: ای دشمن خدا از او دور شو، که من پیامبر خدا هستم! و کودک را به مادرش داد. وقتی از سفر برگشتند، باز همان زن آمد و دو گوسفند را به عنوان هدیه، برای پیامبر (ص) آورده بود. به پیامبر (ص) گفت: یا رسول‌الله! به برکت لفظ شما، پسر من سلامتی پیدا کرد. پیامبر (ص) جواب او را به خوبی داد، ولی فقط یک گوسفند را از او قبول کرد و در عوض هدیه‌ای به او دادند. سپس دستور داد از آن گوسفند، غذایی آماده کنند در حالی که خودشان از آن غذا هیچ نخوردند و با زبان مبارک گفتند: احسان من به جهت دریافت پاداش نیست.
حکایت ششم: سفر حضرت محمّد (ص) به شام
ابوطالب ـ عموی پیامبر (ص) ـ سرپرستی حضرت محمّد (ص) را، بعد از فوت عبدالمطلّب به عهده گرفت و بسیار حضرت را دوست می‌داشت. رسم بود قریش سالی دو مرتبه به سفر شام می‌رفتند. حضرت محمّد (ص) هفت ساله بود که همراه ابوطالب به شام رفت. بحیرا در سرزمین بُصریå، صومعه‌ای داشت. او در کتاب خوانده بود که پیامبر آخرالزّمان، با کاروان در سرزمین بصری عبور می‌کند و نشانه‌ی آن این است که تکّه‌ی ابری بر سر کاروان سایه می‌اندازد تا پیامبر (ص) از آفتاب در امان باشند. بحیرا روزی از بالای صومعه ابری را بر سر آن کاروان دید. آن کاروان را به مهمانی خود دعوت کرد. بحیرا با دیدن حضرت محمّد (ص)، تمام نشانه‌هایی را که در تورات و انجیل خوانده بود، دید. بحیرا به حضرت گفت: لباس را از کتف خود بردارد تا مهر نبوّت را ببیند. در میان دو کتف حضرت که به بزرگی دایره‌ای بود، نشان نبوّت مهر کرده بودند. بحیرا بر آن بوسه زد و از ابوطالب پرسید: این پسر با تو چه نسبتی دارد؟ ابوطالب گفت: فرزند من است. بحیرا جواب داد: که باید پدر او در قید حیات نباشد! ابوطالب جواب داد: درست است. پس به ابوطالب گفت: این پسر را به شام نبر که گروهی از جهودان دشمن او هستند. مبادا که قصد جان او کنند! این کودک در آینده کارهای بزرگی در پیش دارد.
حکایت هفتم: برکت دست پیغمبر (ص)
در جنگ خندق، پیامبر (ص) دستور داد تا بین دشمن و لشکرگاه خود به پیشنهاد سلمان فارسی خندق‌هایی بکنند. در یکی از خندق‌ها، به سنگ بزرگی برخورد کردند که اثر کلنگ بر آن کارساز نبود. جابربن‌عبدالله می‌گوید: پیامبر را باخبر کردیم و ایشان لباس خود را جمع کرده تا آن سنگ را بشکافد. من اثر فقر را در ایشان دیدم، چون سنگی بر شکم بسته بود. فوراً به خانه رفتم و به اهل خانه گفتم مقداری جو را آرد کنند و نان بپزند و بزغاله‌ای سر بریدم و گفتم شوربایی درست کنند. سپس نزد پیامبر (ص) آمدم و گفتم: که به اهل خانه دستور داده‌ام مقداری غذا درست کنند، از شما می‌خواهم با دو نفر از یاران به منزل ما بیایید. پیامبر (ص) شاد شد و به وسیله‌ی بلال، همه‌ی اصحاب را خبر داد که به مهمانی جابربن‌عبدالله می‌رویم و به جابر گفت: به اهلت بگو در آماده کردن غذا دست نگه دارند تا من بیایم. سپس پیامبر با یاران به خانه‌ی من آمدند و با دست مبارک خمیر درست کرد و برکت دست ایشان به آرد رسید و غذا را در کاسه می‌ریخت و یاران ده‌تا ده‌تا می‌آمدند و سیر می‌خوردند و برمی‌گشتند، به طوریکه بیش از هزار نفر از آن غذا خوردند و به همسایگان و خویشان هم دادند.
حکایت هشتم: صحیفه‌ای از غیب
از کعب‌الاحبار نقل شده است، که وقتی که وفات حضرت داوود (ع) نزدیک شد، خداوند از غیب، نامه‌ای برای او فرستاد و در آن ده لطیفه از اسرار غیب و ده مسأله از مسائل حکمت نوشته شده بود. داوود (ع) همه‌ی علمای بنی‌اسرائیل را جمع کرد و آن نامه را باز کرد و گفت: ای سلیمان! اگر به سؤال‌های این نامه پاسخ درست دادی، انگشتر پیامبری را به تو می‌دهم و تو را جانشین خود می‌کنم. سپس گفت: کمترین چیزها چیست؟ بیشترین چیزها چیست؟ تلخ‌ترین چیزها چیست؟ شیرین‌ترین چیزها چیست؟ مونس‌ترین چیزها چیست؟ ترسناک‌ترین چیزها چیست؟ سخت‌ترین چیزها چیست؟ نرم‌ترین چیزها چیست؟ دورترین چیزها چیست؟ نزدیک‌ترین چیزها چیست؟ سلیمان به نام خدا پاسخ گفت: کمترین چیزها در میان مردم، یقین است. بیشترین چیزها در بین مردم، شکّ است. تلخ‌ترین چیزها در بین مردم، تنگدستی بعد از توانگری است. شیرین‌ترین چیزها، ایمان آوردن بعد از گناه است. مونس‌ترین چیزها، جان در تن است. ترسناک‌ترین چیزها، تن بی‌جان است. سخت‌ترین چیزها، بیرون رفتن جان از تن است. دورترین چیزها، یارِ بد که هم خود را هلاک کند و هم تو را با خود به هلاکت برساند. پس همه‌ی مردم او را تحسین کردند. داوود گفت: شما به جانشینی این کودک رضایت دارید؟ پیرمردی سه‌هزار ساله بلند شد و گفت: تا به این دو سؤال من جواب ندهد، راضی نمی‌شوم. پس گفت: بگو که پاکیزه‌ترین همه‌ی چیزها چیست؟ پاسخ داد: دل، اگر پاک باشد، نهاد آدمیزاد پاک می‌شود و اگر آلوده باشد، آدم را یکجا هلاک می‌کند. پیرمرد گفت: من نیز به خلافت او راضی شدم و داوود (ع)، انگشتر پیامبری را در انگشت سلیمان (ع) کرد.
۳-۱-۳٫ توکل
حکایت اوّل: آرزوی پالوده‌ی گرم
یکی از مشایخ طریقت می‌گوید: روزی با جماعتی از متصوّفه به سفر می‌رفتم، به بیابان بزرگی رسیدیم. در بین راه، صحبت از توکّل و قوّت نفس به میان آمد. درویشی که می‌خواست درستی توکّل و کمال نفس خود را به دیگران نشان دهد، قسم خورد تا خداوند پالوده‌ی گرم نصیب او نکند، او از کسی چیزی نمی‌خورد. در وقت غروب، درویش از خوردن غذا دوری می‌کرد و به گرسنگی صبر کرد، ضعف گرسنگی بر او اثر کرد. دوستانش نیز او را سرزنش کردند که این از حماقت است که او در بیابان پالوده گرم می‌خواهد. جهان علّت و معلول است و امور عالم بر علّتی معقول است. پس او را گذاشتند و رفتند. راوی می‌گوید: «من به او ارادت داشتم و در کنار او ماندم و تلاش کردم او را به روستایی برسانم. مسجدی در آن‌جا بود، شب را در مسجد ماندیم. نیمه‌شب درِ مسجد را زدند. کنیزکی بود که غذایی بر سر گذاشته بود و آورد. گفت: شما غریبید؟ گفتم: بله. غذا را پیش ما گذاشت، دیدم پالوده گرم است. به شیخ گفتم: بخور، شیخ خودداری کرد. کنیزک سیلی بر خود زد. شیخ پالوده گرم را خورد. از کنیزک پرسیدم: چرا در نیمه‌شب پالوده‌ی گرم برای غریبان آوردی؟ گفت: سرور من بزرگ این روستاست و مردی زودخشم است. این ساعت از ما پالوده‌ی گرم خواست و عجله می‌کرد تا اینکه خشمگین شد و قسم خورد که همسرش را طلاق می‌دهد. در صورتی که این پالوده را جز غریبان، کس دیگری بخورد! من به مسجد آوردم و گفتم: مسجد، وطنِ غریبان است. پس بخورید تا میان آن مرد و زن جدایی نیفتد و اگر از خوردن آن خوداری می‌کردید، به اجبار شما را به خوردن آن وادار می‌کردم. وقتی کنیزک رفت، شیخ گفت: درستی توکّل من بر تو معلوم شد؟ چون بنده بر خدا توکّل کند و کارها بر او دشوار شود، خداوند درهای رحمتش را بر او باز می‌کند.
حکایت دوم: شقیق بلخی و سگ شکاری
شقیق بلخی مردی ثروتمند بود و در آغاز زندگانی به خوش‌گذرانی می‌پرداخت و دوستان و هم‌نشینانی داشت. امیر بلخ در آن زمان علی‌بن‌عیسی‌بن‌ماهان بود که به شکار علاقه داشت. سگ او گم شد. سخن‌چینان خبر آوردند که سگ در خانه‌ی همسایه‌ی شقیق بلخی است. آن مرد همسایه، به شقیق پناه آورد و شقیق برای او نزد امیر ضمانت کرد که تا سه روز دیگر آن سگ را پیدا می‌کند. روز سوم رسید و مهلت تمام شد. شقیق منتظر بود که ناگهان دوستش از روستا به خانه‌ی او آمد و سگی را با قلاده به نزد او آورد. گفت: این را از کجا آورده‌ای؟ جواب داد: در راهی که می‌آمدم، این سگ را با قلاده دیدم و دانستم که سگ شکاری است و صاحبی ندارد. او را به عنوان هدیه برای تو آوردم. شقیق سگ را برد و به امیر داد. این ماجرا سبب شد شقیق به زهد و تقوا روی آورد و فهمید که هر کس به خدا توکّل کند، هرگز ناامید نمی‌شود.
حکایت سوم: گواهی مرغان
پادشاهی در یونان به نام ترروس، حکیمی را به نام ابیقس به یونان دعوت کرد. حکیم در راه، اسیر دزدان شد. دزدان قصد کشتن او را کردند. ابیقس گفت: مال مرا بردارید و مرا رها کنید، امّا آنان به سخن او توجّه نکردند. ابیقس به هر طرف که نگاه می‌کرد، مگر یاوری پیدا کند، جز پرندگان در هوا کسی را ندید. صدا زد: ای پرندگان! من در این بیابان به دست ظالمانی اسیر شدم و یاوری ندارم، شما انتقام خون مرا از آنان بگیرید. دزدان از حرفش خندیدند و او را نادان دانستند، که ریختن خون او گناهی ندارد. او را کشتند و مالش را تقسیم کردند. مردم از خبر کشته شدن ابیقس ناراحت شدند و در پی یافتن قاتلان او بودند، امّا نیافتند. بالأخره در عیدی که یونانیان در معبد گرفته بودند، قاتلان ابیقس هم حضور داشتند. ناگهان پرندگانی در هوا ظاهر شدند و آواز آنان نشانه‌ی گفتن چیزی بود. یکی از دزدان به دیگری خندید و گفت: شاید این پرندگان انتقام خون ابیقس را می‌خواهند! فردی در کنارشان این حرف را شنید و به دیگران خبر داد تا اینکه خبر به پادشاه رسید. دزدان را گرفتند و قصاص کردند. مراد از این حکایت این است که حکیم اگرچه با پرندگان این سخن را گفت، ولی در حقیقت به خدا پناه برد و به او امید داشت که خون او هدر نرود، لذا این پرندگان، وسیله‌ای برای قصاص دزدان شدند و این کمال قدرت خدا را آشکار می‌کند.
حکایت چهارم: اندرز گنجشک
می‌گویند: روزی مردی گنجشکی را در قفس به بازار آورده بود تا بفروشد. مردی آمد گنجشک را خرید و به خانه برد. مرغ با او شروع به سخن گفتن کرد و گفت: «تو از کشتن من چه سودی می‌بری؟ بگذار تا تو را سه سخن بیاموزم و یکی از آن سخن‌ها را در قفس می‌گویم و دیگر بر دست تو و سومی را بر شاخه درخت می‌گویم». پس مرد او را به صحرا برد و گفت: بگو. مرغ گفت: هر چیز را که از دست دادی، برای از دست دادنش تأسّف نخور! مرد او را از قفس بیرون آورد و گفت: دومی چیست؟ گفت: مبادا تا سخنان محال را باور کنی! مرد گفت: پند خوبی است و او را رها کرد. مرغ بر سر درخت نشست و گفت: نادانی کردی که مرا رها کردی، زیرا در شکم من گوهری بود که بیست مثقال وزن داشت! مرد وقتی شنید، تأسّف بسیار خورد. گنجشک گفت: سخنم را شنیدی و همین حالا فراموش کردی! اوّل گفتم: هرچه از دست دادی، تأسّف نخور. وقتی از دست تو رفتم، اگر هزار بار فریاد کنی برنمی‌گردم. دوم گفتم: سخن محال را باور نکن، همه‌ی وزن بدن من ده مثقال نیست، گوهری بیست مثقال در شکم من چه می‌کند؟ مرد گفت: سخن سوم بگو که سودی داشته باشد. گفت: در حقّ من نیکی کردی، اکنون آفتابه‌ای پر از زر، زیر این درخت است، بردار و برای خود خرج کن. مرد آنجا را کند و آفتابه‌ی زر را پیدا کرد. به او گفت: تعجّب می‌کنم که آفتابه زیر خاک را می‌بینی و دام روی زمین را نمی‌بینی! گنجشک گفت: وقتی خداوند بخواهد، به‌وسیله‌ی غفلت، دیده‌ی بصیرت بینایان را می‌بندد تا راه نجات را نبینند. مرد از آن پند سود برد و از آن گنج توانگر گشت و به خانه برگشت.
۳-۱-۴٫ کیاست و زیرکی
حکایت اوّل: انوشیروان و فتح انطاکیه
در زمان حیات قباد، قیصر روم بر اثر ضعفی که در کار قباد دیده بود، هر گاه‌گاهی به سرزمین او حمله می‌کرد. انوشیروان وقتی به حکومت رسید، برای شکست دادن قیصر روم به آنجا لشکر کشید و بیشتر شهرهای روم از جمله انطاکیه را فتح کرد و خزینه‌ها و حرم قیصر را نیز تصرّف کرد. وقتی به انطاکیه رسید، از آنجا خوشش آمد و دستور داد شکل آن شهر را بکشند (نقشه‌ی شهر را تهیّه کردند) و به نماینده خود در ایران نامه‌ای نوشت که باید شهری به این صورت بسازید. نقشه‌ی آن شهر را به نزد او فرستاد و در زمان اندکی شهری مانند انطاکیه ساختند. انوشیروان از روم به سمت یمن، بحرین و عمّان رفت و آن‌ ها را به تصرّف خود درآورد و در زمان بازگشت، او بنای شهر جدید تمام شده بود. او دستور داد تا مردم انطاکیه را به آن شهر بیاورند و آنجا ساکن شوند و آن شهر را رومیه نامید. چنانکه حکایت می‌کنند، یکی از رومیان گفت: در رومیه به من خانه‌ای دادند، شبیه خانه‌ای که در انطاکیه داشتم. چنان که گمان کردم آن خانه را به اینجا انتقال دادند، با این تفاوت که بر در خانه‌ی من در انطاکیه، درخت بید بود و در این‌جا این درخت نبود.
حکایت دوم: سزای بد
می‌گویند: خلیفه عمر، ولایت بحرین را به مغیرهبن‌شعبه داد، ولی مردم بحرین او را نمی‌خواستند. شکایت‌نامه‌هایی برای عزل او نوشتند. پس او را به مدینه بازخواند. مردم ترسیدند که مبادا پیش خلیفه بی‌گناهی و پاکی خود را عرضه کند و ولایت را به او بازدهد. پس رئیس بحرین گفت: اگر می‌خواهید من فرمانروایی را از او بگیرم، صدهزار درهم فراهم کنید تا پیش عمر ببرم و بگویم مغیره از بیت‌المال برداشته و خیانت کرده است. این کار را انجام دادند، امّا مغیره به عمر گفت: من دویست‌هزار درهم به او داده بودم، صدهزار را آورده و صدهزار دیگر را از او بخواه! رئیس بحرین متعجّب شد و گفت: ای خلیفه! به خدا قسم که هرگز نزد من هیچ امانتی را نگذاشته بود و من نیرنگ کرده‌ام. عمر به مغیره گفت: این مال تو نبود، چرا دروغ گفتی؟ گفت: پاداش بدی را باید با بدی داد. خلیفه از این حرف او خوشش آمد و رئیس بحرین را سرزنش کرد و او را برگرداند.
حکایت سوم: کیاست پسر مأمون
ابراهیم مهدی می‌گوید که: در مدّت عمر خودم، آنچنان خجالت‌زده نشده‌ام که به خاطر پسر مأمون پیش معتصم خجالت‌زده شدم. پرسیدند: چطور؟ گفت: روزی پیش خلیفه معتصم نشسته بودم و انگشتری را که نگین یاقوت داشت، می‌گرداندم. ناگهان پسر مأمون که ده سال داشت، آمد و نگاه به آن انگشتر کرد و پرسید: از کجا آوردی؟ گفتم: این را در زمان پدر تو مأمون گرو داده بودم و زمان خلیفه معتصم، پس گرفتم. پسر مأمون گفت: چرا از پدر من که گذاشته تا الان زنده بمانی، تشکّر نکردی و از کسی که در زمان او انگشتری را بازگرفته‌ای، تشکّر نمی‌کنی؟ از آن سخن بسیار خجالت‌زده شدم و تمام حاضران از کیاست و زیرکی و عقل آن کودک تعجّب کردند.
حکایت چهارم: هوشمندی ملک‌محمّد
ملک‌محمّد، پادشاهی عالم و فاضل در کرمان بود و بیشتر وقت خود را به عیش و نوش و شراب خوردن می‌گذرانید. یکی از چاپلوسان، روزی به خدمت او رسید وگفت: من پیغمبر (ص) را در خواب دیدم که به من گفت: به ملک‌محمّد بگو کمتر شراب بخورد! ملک‌محمّد گفت: قسم می‌خورم که این خواب دروغ است، به این دلیل که کمتر خوردن شراب، خود اجازه‌ای برای شراب خوردن است. در حالی که شراب کم و زیاد آن حرام است، پس هرگز پیامبر (ص) چنین اجازه‌ای را نمی‌دهد. همه‌ی حاضران از باهوشی او متعجّب شدند و او را تحسین کردند.
حکایت پنجم: توجیه امام محمّدحسن شیبانی
نقل کرده‌اند که: خلیفه هارون‌الرّشید روزی از بالای عمارت خود به اطراف بغداد نگاه می‌کرد. ناگهان چشمش بر چهره‌ی زیبارویی افتاد و آن فرد، کنیزک وزیرش بود. هارون فوراً کسی را به نزد وزیر فرستاد و کنیزک را از او خواست. وزیر به هارون گفت: ما کنیزک را از خلیفه دریغ نمی‌کنیم، امّا در زمان خریدن او قسم خوردم که او را نفروشم و نبخشم! اگر دین اجازه می‌دهد، اطاعت می‌کنم. هارون همه‌ی علمای بغداد را جمع کرد و با آن‌ ها مشورت کرد. همه گفتند: مالک شدن، یا به خریدن است یا به بخشش و در این مورد هر دو غیرممکن است و ما چاره‌ای نمی‌دانیم. امام محمّدحسن شیبانی گفت: من راهی را می‌دانم که آسان است و آن که وزیر نیمه‌ای از کنیزک را ببخشد و نیمه‌ای را بفروشد. که هم فروخته باشد و هم بخشیده باشد و نه فروخته باشد و نه بخشیده! چون قسم خورده که عین این کنیزک را نفروشد و نبخشد، او کلّ کنیزک را نفروخته و تمام را نبخشیده است و خداوند در قرآن فرموده: «ای محمّد! در نماز صدای خود را کاملاً آشکار یا پنهان مکن و میان این دو راهی انتخاب کن». پس همه‌ی علما به جهل خود اعتراف کردند و او مورد عنایت هارون قرار گرفت.
حکایت ششم: ذوالنّون مصری و کنیزک
ذوالنّون مصری می‌گوید: روزی به شهر می‌رفتم. در نزدیکی آن شهر، قصر و جوی آبی دیدم. به نزدیک جوی آب رفتم و وضو گرفتم. چشم من بر بام قصر افتاد. کنیزکی زیبا دیدم. وقتی کنیز مرا دید، گفت: ای ذوالنّون! وقتی تو را از دور دیدم، فکر کردم که دیوانه‌ای، وقتی وضو گرفتی فهمیدم که عالمی و وقتی نزدیک آمدی، فکر کردم که عارفی! اکنون که خوب نگاه می‌کنم، نه مجنونی، نه عالم و نه عارف هستی. گفتم: چرا؟ گفت: اگر دیوانه بودی، وضو نمیگرفتی و اگر عالم بودی، نگاه به من نمی‌کردی و اگر عارف بودی، بجز خدا دل تو، به کسی دیگر میل پیدا نمی‌کرد.
حکایت هفتم: کسری و خوانسالار
روزی آشپز برای کسری غذا آورد. ناگهان انگشت پای او به گوشه‌ی میز دوات کسری خورد و کمی از غذا بر سر کسری ریخت. کسری ناراحت شد و دستور داد او را بکشند. آشپز وقتی این را شنید، برگشت و تمام کاسه را بر سر کسری ریخت. حکمت این کار را از او پرسیدند. گفت: اگر به خاطر جرم کم که سهواً انجام گرفته مرا بکشی، مردم تو را ظالم خطاب می‌کنند و من روا نمی‌دانم که تو را ظالم بدانند. عمداً کاسه را بر سر تو ریختم تا اگر کشته شوم، گناه من بزرگ باشد! کسری از آشپز خوشش آمد و او را بخشید.
حکایت هشتم: خواب دراز
یکی از نگهبانان خزانه‌ی ملک‌محمّد به او گفت: اجازه می‌خواهم تا خوابی که دیده‌ام را تعریف کنم و شروع به گفتن خواب کرد و به طول انجامید. وقتی تمام شد، سلطان او را از پُست خود برکنار کرد. دلیلش را پرسیدند. گفت: چون او زیاد می‌خوابد که چنین خواب‌های طولانی می‌بیند، نگهبانی او نفعی برای ما و خزانه‌ی ندارد!

مراسلات جمع «رسل» و در لغت به معنای فرستاده شده است و گفته شده مقصود از آن «هر نوع مکتوب کاغذی است، که به ادارات پست و سایر ادارات دولتی داده می شود و علی الاصول باید به دست اشخاص معینی برسد. اعم از اینکه سرباز یا سربسته باشد و یا کارت پستال و یا کارت ویزیت و نظایر آن و یا به صور دیگری باشد. در عین حال مفتوح یا معدوم نمودن مراسله‌ای که سفید است ولی دارای آدرس و مشخصات می باشد نیز جرم است. زیرا ممکن است ارسال همین کاغذ یا کارت سفید حاوی رمز و تعلیمات قراردادی خاص بین گیرنده و فرستنده باشد.^[۱۶۸] و به نظر می رسد مراسله لزوماً یک مکتوب کاغذی نمی باشد و هر چیزی را که افراد از طریق پست برای دیگران ارسال می نمایند شامل می شود.

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

ارتباطات از راه دور شامل مخابرات و مکالمات می گردد. منظور از مخابرات جمع مخابره و کلمه ای عربی است و به معنای خبر دادن، خبری را بوسیله تلگراف و تلفن ابلاغ کردن و یا ابلاغ خبری بوسیله تلگراف و تلفن است.^[۱۶۹] ولکن از آن جائیکه خبر دادن بوسیله تلفن را اصطلاحاً مکالمه گویند مخابرات را باید منصرف به تلگراف بدانیم. مقصود از مخابرات در ماده۵۸۲ نوشته ای است که از یک نقطه به نقطه‌ای دیگر اعم از داخل کشور یا خارج از کشور و با بهره گرفتن از وسایلی نظیر تلگرام، مورس و‌.. ارسال می‌نمایند.
مکالمات اختصاص به موبایل یا تلفن ثابت و تلفن بی سیم ندارد. بلکه سایر امواج رادیویی و ماهواره‌ای را در بر می گیرد. ماهواره های ارتباطات از راه دور به عنوان ایستگاه‌های گیرنده و فرستنده عمل می‌کنند که سیگنال‌های دریافتی را تقویت کرده، مجدداً پخش می‌کنند، به گونه‌ای که کلیه ایستگاه‌های زمینی که در معرض آن قرار دارند می توانند پیام هایی را به یکدیگر ارسال یا از یکدیگر دریافت می‌کنند. علاوه بر این، بخش عمده ای از ارتباطات بین‌المللی از طریق کابل صورت می گیرد.^[۱۷۰] مخابرات نیز امروزه از طریق تلتکست و تلگراف، فکس، مودم، دورنگار و غیره صورت می‌گیرد.
ارتباطات خصوصی همیشه نیاز به استفاده از وسیله و ابزار نیست. گاهی افراد به صورت فیزیکی و با حضور در کنار یکدیگر اقدام به ارسال پیام لفظی و رفتاری می‌کنند، افراد ممکن است این گونه ارتباط را در محیط های عمومی و سربسته برقرار می‌کنند، اگر دو نفر در خیابان، پارک، ورزشگاه ها، دانشگاه و سایر امکان عمومی، اقدام به ارتباط خصوصی نمایند، سایر افراد حق تجسس از این ارتباط را ندارد. همچنین است زمانی که دو یا چند نفر در یک محیط خصوصی سربسته یا سر باز ارتباطات خصوصی برقرار می‌کنند، در این صورت اشخاص ثالث و فاقد صلاحیت مجاز به شنود و مداخله در این ارتباط نمی‌باشند.
با اختراع کامپیوتر و ظهور اینترنت که از به هم پیوستن شبکه های مختلف در عرصه جهانی یا ملی پدید می آید ارتباطات شخصی شکل دیگری به خود گرفت و در مقایسه با وسایل سنتی ارتباط از راه دور از سرعت و گستره بیشتری برخوردار گشت اکنون هر‌کس می‌تواند با بهره گرفتن از ایمیل پیامی را به دیگری ارسال کند یعنی یک شکل ارتباط بدون کاغذ شامل ارسال داده‌های محاسبه شده از یک رایانه به رایانه دیگر ارسال شده است. پست الکترونیک این ظرفیت را دارد که جایگزین بسیاری از روش‌های سنتی و تلفن گردد ولی استفاده از این شیوه جدید ذاتاً در معرض رهگیری و نظارت دیگران قرار دارد به‌طوری که اشخاص دیگری غیر از دریافت‌کننده پیام اعم از ارائه‌کنندگان ایمیل یا افراد ثالث دیگر به آسانی می‌توانند به آن پیام دسترسی پیدا کرده و آن را بخوانند. ارتباطات اینترنتی اختصاص به پست‌های الکترونیکی ندارد بلکه بعضی از سایت های اینترنتی صفحه های جداگانه در اختیار کاربران قرار می‌دهند که از طریق آن افراد به مبادله پیام- عکس- فیلم و داده های صوتی و غیره به یکدیگر می‌پردازند که در بسیاری از موارد جنبه خصوصی دارد علاوه بر این در محیط اینترنت اتاق‌های گفت و گوی آن لاین به صورت عمومی و خصوصی معروف به «اتاق‌های چت» پدیدار گشته که افراد می توانند از طریق آن به صورت خصوصی یا عمومی ارتباط برقرار کنند. ارتباطات اینترنتی شامل برقراری هرگونه مکالمات صوتی و تصویری و ارسال پیام از طریق اینترانت هم می‌شود. که به شبکه‌های به هم پیوسته صفحات وب در یک محیط ملی می‌گویند.
گفتار دوم: اصل مصونیت ارتباطات خصوصی
مصونیت ارتباطات خصوصی یکی از اصول حقوقی بنیادین بشر و لازمه زندگی اجتماعی و حفظ کرامت افراد است که مورد تأیید قوانین بسیاری از کشورهاست. در عرصه بین الملل نیز سازمان های بین المللی و دولت ها تلاش کرده اند به مصونیت ارتباطات خصوصی جنبه جهانی بخشیده و آن را یکی از قوانین آمره و از حقوق عرف بین الملل به حساب آورند در این گفتار به مصونیت ارتباطات خصوصی در اسناد بین الملل از یک طرف و جایگاه آن در نظام کیفری ایران از سوی دیگر پرداخته می شود.
بند اول: در اسناد بین المللی
در اسناد بین الملل حرمت مراسلات و مکالمات و به طور کلی هر نوع ارتباطات خصوصی افراد درحالت عادی به رسمیت شناخته شده است. اما در خصوص ارتباطات خصوصی زندانی و متهم در اسناد بین المللی بحثهای مطرح شده است. بر این اساس در قسمت نخست به حرمت ارتباطات به طور کلی پرداخته می شود. ودر قسمت دوم مصونیت ارتباطات خصوصی متهم و زندانی بحث می شود

الف) اسناد جهانی حقوق بشر

لزوم محرمانه بودن و سری بودن نامه ها و مذموم تلقی کردن گشودن و بازرسی نمودن آن ها همواره از اصول مسلم و مورد قبول تمامی جوامع در اعصار مختلف بوده است. در همین راستا ماده ۱۲ اعلامیه جهانی حقوق بشر مقرر می دارد: «احدی در زندگی خصوصی، امور خانوادگی، اقامتگاه یا مکاتبات خود نباید مورد مداخله های خودسرانه واقع شود.»
دیگر مقررات اسناد بین المللی ماده ۱۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی است که مقرر می دارد: «هیچکس نباید در زندگی خصوصی و خانواده و اقامتگاه یا مکاتبات، مورد تعرضات خودسرانه یا خلاف قانون قرار گیرد و همچنین شرافت و حیثیت او نباید مورد تعرض غیر قانونی واقع شود. هر کس حق دارد در مقابل این گونه مداخلات یا تعرض ها از حمایت قانون برخوردار شود.»
حرمت مراسلات حکایت از آن دارد که هر کس حق دارد روابط خود با دیگران را مصون از هرگونه وقفه و سانسور برقرار کند، در این خصوص واژه مرسولات تنها شامل مواردی که از طریق پست رد و بدل می‌شود نیست. بلکه شامل مکالمات تلفنی، تلکس، ایمیل، هم می‌شود. پیش‌بینی می‌شود که روند تفسیری مفهوم کلی مرسولات کماکان به گونه ای باشد که در هماهنگی یا تحولات تکنولوژیک باشد. بر این اساس می‌توان شیوه‌های ارتباطی همچون ایمیل را داخل در حیطه حمایتی مفهوم مرسولات گنجاند.^[۱۷۱] بعلاوه آن چه که از رویه دادگاه اروپایی حقوق بشر بر می آید تضمینات مقرر در رابطه با مرسولات بیشتر در ارتباط با وسیله و شیوه ارتباط است تا محتوای آن. لذا دولتها نمی توانند برای مثال به این نحو استدلال کنند که مکالمات تلفنی مربوط به فعالیتهای مجرمانه خارج از حیطه حمایتی حق حریم خصوصی است^[۱۷۲]. بعبارتی همینکه اصولاً مکالمه از طریق تلفن یا تلکس یا از طریق نامه صورت پذیرد همین کافی است تا آن را مصون از تعرض تلقی کنیم صرفنظر از آن که محتوای آن چه باشد.^[۱۷۳] خلاصه آن که مرسولات می بایست بی وقفه و بدون آنکه باز یا به نحوی از انحاء خوانده شود،ارسال گردد. هرگونه نظارتی در این خصوص اعم از الکترونیکی یا غیر الکترونیکی، قطع مکالمات تلفنی، تلگرافی، استراق سمع، ضبط مکالمات می بایست،ممنوع شود که در این خصوص دولت‌ها موظفند تدابیر قانونی را جهت تضمین امنیت مرسولات در مقابل مداخلات اتخاذ کنند.^[۱۷۴]

ب) کنوانسیون های بین المللی:

علاوه بر اسناد جهانی حقوق بشر کنوانسیون‌های بین‌ المللی نیز حرمت ارتباطات خصوصی را به رسمیت شناخته ‌اند. از جمله ماده‌۱۲ قرارداد ژنو راجع به حمایت از افراد کشور در زمان جنگ مقرر می‌دارد: «هرگونه قدغن نمودنمکاتبات که به علل نظامی یا سیاسی بوسیله دولت متخاصم وضع شود فقط جنبه موقتی خواهد داشت و مدت آن هر چه کوتاهتر خواهد بود.» پیشینه این مضمون در ماده ۷۶ قرارداد ژنو راجع به معامله با اسیران جنگی نیز تکرار شده است. ماده ۱۶ کنوانسیون حقوق کودک اشعار می دارد: «۱- در امور خصوصی، خانوادگی و یا مکاتبات هیچ کودکی نمی توان به دلخواه یا غیر قانونی دخالت کرد. یا هتک حرمت نمود. ۲- کودک در برابر این گونه دخالت ها مورد حمایت قانون قرار دارد.» همین مضامین در سایر اسناد بین المللی از جمله قسمت «ج، هـ‌،‌و» ماده ۵۴ و قسمت «ج» از بند پنجم ماده ۳ اساسنامه دیوان بین المللی کیفری و ماده ۲۰ اساسنامه دیوان بین المللی برای یوگوسلاوی سابق ذکر گردیده است با توجه به این اسناد تردیدی نیست که هرگونه بی‌‌احترامی به حق خلوت، تجاوز به حقوق اساسی انسان تلقی خواهد شد بنابراین استفاده از وسایل مداخله در زندگی خصوصی همانند گلوله های میکروپال، ضبط صوت مخفی، دستگاه اینفنیت(infinit)، وسایل سمعی و بصری منتقل کننده صدا و تصویر ممنوع است.
بدیهی است در زندگی خصوصی افراد، مکالمات، مراسلات و مخابرات منزل و اتومبیل بیشتر مورد تعرض قرار می گیرد. در اساسنامه دیوان کیفری بین المللی به صراحت تضمیناتی در جهت مشروعیت تحصیل دلیل برای اثبات جرم پیش بینی شده است. در بند ۵ ماده ۵۴ آمده است: «دادستان می تواند موافقت کند که در هیچ یک از مراحل بررسی پرونده اسناد یا اطلاعات محرمانه را که صرفاً به منظور تهیه شواهد بیشتر به دست آمده است فاش نکند مگر اینکه تهیه کننده این اطلاعات با فاش کردن آن ها مخالفتی نداشته باشد. در بند ۱ ماده ۵۶ اساسنامه مذکور که به حقوق افراد در جریان تحقیقات اختصاص داده شده است.
می خوانیم: «بر اساس این اساسنامه یک شخص در جریان تحقیقات الف) نباید مجبور به اعتراف یا گناهکار خواندن خود شود (اصل مصونیت از خود اتهامی) ب) نباید مورد هیچگونه اجبار، اکرا، تهدید، شکنجه، هرگونه اعمال ظالمانه و رفتار ضد انسانی یا تحقیرآمیز یا تنبیه قرار گیرد. ج)‌…»
قواعد حداقل استاندارد سازمان ملل برای اقدامات غیر بازداشتی (قواعد توکیو) مصوب ۱۴ دسامبر ۱۹۹۰ مجمع عمومی سازمان ملل نیز با هدف ترویج استفاده از تدابیر غیر بازداشتی و نیز حداقل تضمین‌های لازمه برای افرادی که از روش های جانشین زندان بهره مند می گردند اعلام می دارد که مقررات مربوط در قواعد حاضر را می توان برای کلیه افراد تحت تعقیب و محاکمه و نیز افرادی که در حال گذراندن محکومیت خود هستند در تمام مراحل مدیریت عدالت جزائی بکار برد. بند ۸ از قاعده ۳ قواعد توکیو تدابیر غیر بازداشتی را شامل: آزمایش پزشکی، یا روانی و یا ایجاد خطرات جسمی و روانی بر مجرم نمی داند.
هم چنین بند ۹ قاعده ۳ اعلام می دارد که: «شرف و احترام مجرم که تحت تدابیر غیر بازداشتی قرار دارد باید همواره حفظ شود.» بر اساس بند ۱ قاعده ۳ نیز در اعمال تدابیر غیر بازداشتی حق مجرم بر محرمانه بودن زندگی خصوصی او باید محترم شمرده شود. بند ۱۲ ماده ۳ نیز بیان می کند: «سوابق شخصی مجرم باید کاملاً محرمانه بماند و در معرض دسترسی اشخاص ثالث نباشد. دسترسی به این سوابق به افرادی که مستقیماً با قضیه سر و کار دارند یا افراد دارای مجوز لازمه، محدود خواهد بود.^[۱۷۵]

ج) اسناد منطقه ای:

۱- اعلامیه اسلامی حقوق بشر:

ماده ۱۸ اعلامیه مزبور در بند ب مقرر می نماید: «ب- هر انسانی حق دارد که در امور زندگی خصوصی خود (در مسکن، خانواده، مال، ارتباطات) استقلال داشته باشد و جاسوسی یا نظارت بر او یا مخدوش کردن حیثیت او جایز نیست و باید از او در مقابل هرگونه دخالت زورگویانه در این در این شمول حمایت شود.

۲- کنوانسیون اروپایی و آمریکایی حقوق بشر

مصونیت ارتباطات خصوصی در کنوانسیون اروپایی حقوق بشر و کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر نیز به رسمیت شناخته شده است. مطابق ماده ۸ کنوانسیون اروپایی: «۱- هر کس حق آن دارد که حرمت زندگی خصوصی، خانوادگی، خانه و مکاتباتش حفظ شود. ۲- هیچ مداخله ای توسط مرجع عمومی نسبت به اعمال این حق نباید صورت گیرد. مگر آنچه که طبق قانون بوده و در یک جامعه دموکراتیک به لحاظ مسائل امنیت ملی، سلامت عمومی یا رفاه اقتصادی کشور برای جلوگیری از بی‌قانونی یا جرم یا برای حمایت از بهداشت یا اخلاقیات یا برای حمایت از حقوق و آزادی های دیگران لازم باشد.» به موجب ماده ۱۱ کنوانسیون آمریکایی: «… ۲- هیچ کس نباید در زندگی خصوصی، خانواده یا مکاتباتش مورد مداخلات خودسرانه قرار گیرد یا شرافت یا حیثیتش مورد تعرض غیر قانونی واقع شود هر کس حق دارد در مقابل اینگونه مداخلات و تعرضات از حمایت قانون برخوردار شود.»
بر خلاف تصور رایج نباید در برخورداری زندانیان از حق حرمت مرسولات خود کمترین تردیدی به دل راه داد.^[۱۷۶] اما نباید بر این اصل به دیدگاه مطلق نگریست چرا که در موارد معینی می توان مداخله در مرسولات زندانیان به خصوص مکاتبات آن ها را از سوی مقامات زندان پذیرفت شرایط مداخله در مکاتبات زندانیان را باید در رویه دادگاه اروپایی حقوق بشر در پرونده کمپل علیه بریتانیا ،^[۱۷۷] جست. در این پرونده قبل از همه دادگاه این امر را مورد تأکید قرار داد که مکاتبات زندانی با وکلای خود مصون است به ویژه در مواردی که به دلیل دور بودن زندان ملاقات وکیل با موکل خود دشوار است.
پس از آن دادگاه مزبور به این امر صحه گذاشت که کنترل اتوماتیک مکاتبات زندانی با وکیل خود تحقق مجرمانه بودن مکاتبات را متاثر می سازد، در نتیجه هرگونه مداخله از این دست مستلزم توجیهی متقن است.
از نقطه نظر دادگاه هدف از حمایت خاص حاکم بر مکاتبات جاری بین زندانیان و وکیل آن است که مقامات زندان تنها در صورتی بتوانند نامه زندانی که از وکیل اش ارسال شده است را باز کنند که بر مبنای دلیل متعارف بر آن باشند که نامه رسیده حاوی ضمیمه غیر مجاز است. که وسایل بازجویی معمول قادر به افشای آن نبوده اند، البته در این صورت هم، نامه را نه تنها پس از باز کردن نباید خواند بلکه می بایست تضمینات مناسبی را جهت جلوگیری از خواندن آن تدارک دید، از قبیل باز کردن در حضور زندانی.
در مورد خواندن نامه هایی که از زندانی به وکیل ارسال یا از وکیل دریافت می کنند دادگاه مقرر کرد که چنین چیزی تنها در اوضاع و احوال استثنایی مجاز است به ویژه هنگامی که مقامات زندانی حسب دلایل معتقد باشند که مصونیت نامه، دست آویزی جهت سوء استفاده قرار گرفته است. بدین نحو که محتویات نامه متضمن خطری بر امنیت زندان و یا سلامت سایرین است یا این که به نحوی از انحاء ماهیتی مجرمانه دارد. از نظر دادگاه آن چه می توان آن را دلیل متعارف تلقی کرد بستگی به تمام اوضاع احوال دارد. لیکن چیزی بر مبنای پیش فرض حقایق یا اطلاعاتی که یک ناظر بی طرف را اقناع کند که مجرای ارسال اطلاعات محرمانه مورد سوء استفاده قرار گرفته است استوار می باشد. در این جا این سوال مطرح می شود که آیا احکام مقرر در مورد مکاتبات، اختصاص به محکومان زندانی دارد یا شامل افراد توقیف شده در بازداشت را نیز شامل می شود که دادگاه اروپایی حقوق بشر در دعوای شوتیزکر و دورماز علیه سویس، حکم داد که وضعیت شخص توقیف شده از این لحاظ، باید تابع اصولی باشد که بر وضعیت یک زندانی محکوم حاکم شده است.^[۱۷۸]
این اصل را کمیته حقوق بشر در پروندهی آنجل استرلا علیه اروگوئه صادر کرد در این پرونده که شاکی از ۱۰۰ نامه سانسور شده تنها ۳۵ نامه را دریافت کرده بود کمیته حقوق بشر اقدامات اروگوئه را در سانسور مرسولات و محدود کردن تعداد آن را ناقض ماده ۱۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی قلمداد کرده و اقدام مزبور را بر خلاف تضمینات مقرر در بند یک ماده ۱۰ میثاق در خصوص رفتار انسانی با شخص توقیف شده است.^[۱۷۹]
بند دوم: حقوق ایران

الف) در فضای واقعی

بر خلاف قوانین اساسی کشورهایی که از حریم خصوصی ارتباطی به صورت مشخص و در غالب اصل یا اصول خاص حمایت کرده اند در قانون اساسی ایران متن خاصی که از حریم خصوصی تحت این عنوان حمایت کرده باشد وجود ندارد. با این حال در اصل ۲۵ قانون اساسی اصل مصونیت حریم ارتباطات خصوصی به نحو تلویحی مورد حمایت واقع شده است که مقرر می دارد: «بازرسی و نرساندن نامه‌ها، ضبط و فاش کردن مکالمات تلفنی، افشای مخابرات تلگرافی و تلکس، سانسور، عدم مخابره و نرساندن آن‌ها، استراق سمع و هرگونه تجسس ممنوع است، مگر به حکم قانون.»
علاوه بر اصل قانون اساسی قوانین ناظر بر مصونیت حریم ارتباطات خصوصی در نظام حقوقی ایران عبارتند از قانون مجازات اسلامی، قانون صادرات و واردات مصوب ۱۳۷۲، قانون تشکیل شرکت پست جمهوری اسلامی ایران ۱۳۶۶، لایحه حریم خصوصی و قوانین آیین دادرسی کیفری و قانون جرایم رایانه‌ای.
لایحه حریم خصوصی در ماده ۵۵ تصریح می دارد: «حریم خصوصی ارتباطات مصون از تعرض است و هیچ کس اجازه رهگیری آن را ندارد مگر به حکم قانون» ماده ۵۶ لایحه مزبور نیز اشعار می دارد: «باز کردن، ضبط، بازرسی، تفتیش، ملاحظه و قرائت نامه ها و سایر مرسولات پستی به هر نحو ممنوع می باشد مگر به حکم قانون» ماده ۵۸ قانون مجازات اسلامی نیز با جرم انگاری نقض حریم ارتباطی توسط مامورین دولتی، مصونیت این حوزه از حریم خصوصی را مورد تأکید قرار داده و مقرر می دارد: «هر یک از مستخدمین و مامورین دولتی، مراسلات، مخابرات یا مکالمات تلفنی اشخاص را در غیر موارد مجاز در قانون استراق سمع کند یا بدون اجازه صاحبان آن ها مطالب آن ها را افشا نماید به حبس از یک تا سه سال و یا جزای نقدی از شش تا هجده میلیون ریال محکوم خواهد شد.»
قانون آیین دادرسی کیفری نیز در یک قاعده کلی مقرر می نماید کنترل تلفن افراد جز در مواردی که به امنیت کشور مربوط است یا برای احقاق حقوق اشخاص به نظر قاضی ضروری تشخیص داده شود ممنوع است و چنان چه ملاحظه، تفتیش و بازرسی مراسلات مخابراتی و تصویری مربوط به متهم برای کشف جرم لازم باشد قاضی به مراجع ذی ربط اطلاع می دهد که اشیاء فوق را توقیف نموده و نزد او بفرستد و بعد از وصول آن را در حضور متهم ارائه کرده و مراتب را در صورت مجلس قید نموده و پس از امضای متهم آن را در پرونده ضبط می‌کند…»
در ماده ۶۰ لایحه حریم خصوصی هرگونه رهگیری ارتباطات از راه دور ممنوع تلقی شده است، در این ماده آمده است:«‌رهگیری ارتباط از راه دور نظیر ارتباطات از طریق تلفن، تلگراف، تلکس، فکس، انواع بی سیم و سایر وسایل و یا پایش ارتباط کلامی- حضوری افراد ممنوع است مگر با رعایت این قانون.‌»
در قانون شرکت پست و قانون صادرات و واردات در محموله هایی که ارسال آنها ممنوع است مشخص شده و برای افشاء و بازرسی و توقیف غیر قانونی آنها مقرراتی پیش بینی شده است. از جمله این کالاها می توان به کالاهایی دارای منع شرعی، اسلحه و مهمات وسایل قمار و مشروبات مواد مخدر، مرسولات و وسایل خلاف عفت ارسال فرش دستباف، عتیقه جات، کالاهای اساسی مانند دارو، حیوانات زنده و اشیای خطرناک یا تهدیدکننده بهداشت، اشاره کرد.
مسئله اصلی در این خصوص این است که آیا ماموران پست باید قبل از قبول کالا برای ارسال آن را وارسی و چنان چه مشمول ممنوعیت های فوق نیافتند آن را دریافت و ارسال کنند یا اینکه اگر پس از قبول امانت در خصوص ممنوع بودن محتوای آن تردید کنند حق دارند بدون مجوز قضایی بازرسی لازم را بعمل آورند و در صورت لزوم از ارسال امانات امتناع کنند؟ قانون تشکیل شرکت پست با شناسایی مصونیت مرسولات پستی به این سئوال پاسخ منفی داده و برای بازرسی آن ها در فرض فوق مقررات و ضوابط و تشریفاتی مقرر نموده در ماده ۱۵ برای هر کس که مراسلات را افشاء یا امانات را برداشت یا بازرسی یا توقیف نماید مجازات تعیین کرده است. مطابق ماده ۱۸ «در هر مورد که انجام تحقیق و حصول قطع به ارتکاب تخلف از این قانون و مقررات پستی، مستلزم ضبط یا باز کردن محموله باشد، این مهم باید در اسرع وقت با تنظیم صورتمجلس لزوماً در حضور یا اجازه دادستان عمومی یا قائم مقام یا نماینده او (قاضی تحقیق) صورت گیرد و عدم رعایت آن موجب مسئولیت کیفری یا انضباطی مدیر یا کارمند یا مامور خاطی خواهد بود.»
ماده ۱۶ این قانون به ضمانت اجرایی نقض حریم ارتباطات پستی اختصاص داشته و مقرر می دارد: «هر یک از کارکنان شرکت یا مستخدمین یا مامورین دولت یا اشخاصی که به هر نحوی به همکاری و خدمت دعوت شدند یا با ادامه فعالیت آن ها موافقت شده، مراسلات و نامه‌های اشخاص را در غیر مواردی که قانون اجازه داده، مفتوح، بازرسی، توقیف یا معدوم نماید یا مندرجات یا مطالب آن ها را بدون اجازه صاحبان آنها، افشاء یا آشکار نماید علاوه بر مسئولیت مدنی در مقابل صاحب مراسله با توجه به شرایط و امکانات خاطی و دفعات و مراتب جرم به کیفر جرائم مذکور مندرج در ماده ۶۴ (۵۸۲ ق.م.ا) محکوم خواهد شد. قانونگذار بر خلاف قانون مجازات اسلامی که نسبت به افراد عادی ساکت است در ماده ۱۵ این قانون ارتکاب نقض حریم مرسولات پستی توسط افراد عادی را جرم شناخته و مقرر نموده است: «چنان چه مرتکب مراسلات را افشاء یا امانات را برداشت یا بازرسی، یا توقیف نماید علاوه بر مجازات مذکور (تخریب اموال دولتی) تا ۷۴ ضربه شلاق نیز محکوم می‌شود.»
بطور کلی ارتباطات خصوصی اعم از مرسولات پستی و مکالمات تلفنی از مصونیت برخوردار است و ضبط و بازرسی و تفتیش آن ها ممنوع است مگر بر طبق قانون یعنی برای بازرسی مراسلات ورود یا اجازه قانون لازم است دادرسان و مقامات امنیتی نیز تنها می توانند در محدوده اختیارات خود دستور بازرسی و ضبط مرسولات و مکالمات تلفنی را صادر نمایند.
ماده ۶۴۱ ق.م.ا حرمت ارتباطات خصوصی را در برابر مزاحمت های تلفنی مورد حمایت قرار داده و مرتکبین مزاحمت تلفنی را به مجازات حبس از یک تا شش ماه تهدید نموده است.
تبصره ۱ ماده ۴ قانون تأسیس شرکت مخابرات ایران درباره استفاده غیر مجاز از وسایل ارتباطی برای ورود به حریم خصوصی دیگران اظهار می‌دارد: «هر کس از وسیله مخابرات عمومی یا اختصاصی که در اختیار دارد به ظهور غیر مجاز استفاده کند در نوبت اول به او کتباً اخطار می‌شود و در نوبت دوم به مدت ۱۵ روز ارتباط او قطع یا از استفاده ممنوع خواهد شد. در صورت تکرار اشتراک یا اجازه استفاده او لغو می‌شود.»

ب) در فضای سایبری:

فضای سایبری یک ابر شاهراه اطلاعات است که از ویژگی های عمده آن ارتباطات جهانی و انتقال داده ها است بنابراین از میان اقسام خصوصی آن چه که مرتبط با فضای سایبر است. حریم خصوصی اطلاعاتی و حریم خصوصی ارتباطات می باشد. که در مورد حریم خصوصی ارتباطی تنها اقسام نوین آن در فضای سایبر مدنظر است. از زمان پیدایش کامپیوتر مشخص شد که در برخی کشورهای غربی، جمع آوری، ذخیره، پردازش، انتقال داده های شخصی، حقوق مربوط به شخصیت شهروندان را به مخاطره می‌اندازند. سوء استفاده از اسناد وزارت امنیت کشور در آلمان، سرقت ابزارهای مغناطیسی، ثبت اطلاعات پزشکی افرادی که آزمایش HIV داده بودند و افشای آنان مثال هایی از این تجاوزات بود. فضای مجازی را نباید معادل اینترنت تلقی نمود. بلکه فضای سایبر هرگونه ارتباطات الکترونیکی و دیجیتالی از طریق وسایل ایجاد، ذخیره، پردازش و انتقال داده های الکترونیکی را اوصاف شبیه سازی و مجازی سازی است.^[۱۸۰]
تا پیش از سال ۱۳۸۰ مقررات خاصی در حمایت از مصونیت حریم اطلاعاتی و ارتباطی در فضای سایبری وجود نداشت. در این سال ها شورای عالی انقلاب فرهنگی، بر مبنای سیاست های کلی شبکه های اطلاع رسانی رایانه ای مقررات و ضوابط شبکه های اطلاع رسانه ای رایانه ای را تصویب کرد این مصوبه مشتمل بر سه آئین نامه است. آیین نامه نحوه اخذ مجوز و ضوابط فنی تماس بین المللی، آئین نامه واحدهای ارائه کننده خدمات اطلاع رسانی و اینترنت و آیین نامه دفاتر خدمات حضوری اینترنت در این آیین‌نامه‌ها مصونیت حریم خصوصی کاربران اینترنت آن چنان که بایسته و شایسته بود مورد حمایت واقع نشده است. بلکه دست دولت به دسترسی بانکهای فعالیت های اینترنتی کاربران کاملاً باز گذاشته شده است. بعنوان مثال ارائه کنندگان تماس بین المللی و ارائه دهندگان خدمات اینترنتی موظفند علاوه بر رعایت قوانین و مقررات جاری کشور بانک فعالیت های اینترنتی کاربران خود را در دسترس وزارت ارتباطات و فن آوری اطلاعات قرار دهد. تا بر اساس ضوابط و مصوبات شورای امنیت حسب درخواست در اختیار وزارت اطلاعات قرار گیرد. هم چنین بکارگیری هرگونه رمز برای تبادل اطلاعات مستلزم کسب موافقت مراجع مربوط و ثبت مشخصات الگوریتم و کلید رمز مربوط و هم چنین مشخصات متقاضی در دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی است و در غیر اینصورت ممنوع خواهد بود. هر چند ISP‌ ها موظفند اطلاعات مربوط به نحوه حفاظت از حریم خصوصی اطلاعات و ارتباطات افراد را در اختیار کاربران قرار دهند لیکن در مراتب پیش گفته نشان می دهد که همه اطلاعات کاربران به آسانی برای مراجع دولتی قابل دسترس و رهگیری است. اما از این مقررات نباید چنین برداشت نمود که حریم ارتباطات خصوصی در فضای سایبری محترم نیست بلکه از قوانین عام نظیر قانون اساسی و قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری می توان در مصونیت حریم ارتباطات خصوصی در فضای مجازی استفاده کرد.
اصل ۲۵ قانون اساسی بطور مطلق هرگونه بازرسی از مراسلات و مکالمات را ممنوع تلقی کرده که با اطلاق خود هم مراسلات و مکالمات ارسالی در فضای واقعی را در بر می گیرند و هم مراسلات و مکالمات بوجود آمده در بستر مبادلات الکترونیکی را شامل میشوند. در قانون مجازات اسلامی نیز نقض حرمت مراسلات و مخابرات و مکالمات اختصاص به فضای واقعی نیافته است بلکه قانونگذار بطور مطلق هرگونه توقیف و بازرسی، مراسلات، مخابرات، تلفن، تلگراف نظایر آن را جرم دانسته است که از اطلاق آن می توان در مصونیت ارتباطات خصوصی در فضای سایبری بهره جست.
قوانین عام موجود همه اقسام نقض حریم ارتباطات خصوصی را پوشش نمی داد و در خصوص تفتیش و دستیابی غیر مجاز مراسلات اینترنتی و نیز تکالیف مؤسسات ارائه دهنده خدمات اینترنتی مبنی بر اتخاذ تدابیر مناسب و جلوگیری از اختلال سیستم ارتباطات نظیر اسپم های مزاحم خلاء قانونی جدی احساس می شود تا اینکه مقنن با تصویب قانون تجارت الکترونیک و قانون جرائم رایانه ای مصونیت حریم ارتباطات خصوصی در فضای سایبری را بطور قابل توجه مورد حمایت قرار داده است. قانون تجارت الکترونیک در ماده ۵۸ «ذخیره، پردازش، یا توزیع داده پیام شخصی مبیّن ریشه های قومی یا نژادی، دیدگاه های عقیدتی مذهبی، خصوصیات اخلاقی، داده پیام هایی راجع به وضعیت جسمانی، روانی و یا جنسی اشخاص که در بستر مبادلات ارتباطات خصوصی الکترونیکی منتشر می شود بدون رضایت صریح آن ها غیر قانونی دانسته است.
حتی در صورت رضایت اشخاص نیز موضوع داده پیام نیز به شرط آنکه محتوای آن وفق مقررات مجلس شورای اسلامی باشد ذخیره، پردازش و توزیع داده پیام های شخصی در بستر مبادلات الکترونیکی باید با لحاظ شرایط ذیل صورت پذیرد «الف- اهداف آن مشخص باشد ب- داده پیام تنها به اندازه ضرورت و متناسب با اهداف جمع آوری و تنها اهداف تعیین شده مورد استفاده قرار گیرد. ج- شخص موضوع داده پیام حق دسترسی به پرونده های رایانه ای حاوی داده پیام های شخصی و حق اصلاح و تغییر آن را داشته باشد. د- حق محو کامل در هر زمان با رعایت ضوابط قانونی داشته باشد.^[۱۸۱]
ماده ۷۱ قانون تجارت الکترونیک ضمانت اجرای نقض حریم داده پیام های شخصی است و مقرر می دارد: «هر کس در بستر مبادلات الکترونیکی شرایط مقرر در موارد ۵۸ و ۵۹ این قانون را نقض نماید مجرم محسوب و به یک تا سه سال حبس محکوم می شود.»

بعد از جنگ جهانی دوم به مدت تقریباً۴۰ سال ژئوپلتیک به عنوان یک مفهوم و یا روش تحلیل، به علت ارتباط آن با جنگ‎های نیمه اول قرن بیستم منسوخ گردید، هر چند ژئوپلیتیک در این دوره از دستور کار دولت ها در مفهوم قبلی خود خارج شد، اما همچنان در دانشگاهها تدریس می­شد. برای تبدیل شدن نقش فعال جغرافیا در تعریف ژئوپلیتیک به نقش انفعالی سه دلیل عمده قابل ذکر است:

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

اول اینکه جغرافیدانان بعد از شکست آلمان در جنگ، ژئوپلیتیک خاص آلمان را مقصر اصلی عنوان کردند و سیاست‎های آلمان نازی را متأثر از این مکتب می‎دیدند. خود را از مطالعات در مقیاس جهانی کنار کشیده، توجه خود را به دولت ها و درون مرزهای سیاسی بین المللی معطوف داشتند و واژه ژئوپلیتیک بر چسب غیر علمی‎به خود گرفت و از محافل علمی‎و دانشگاهی طرد شد.دلیل دیگری که موجب افول نقش جغرافیا در جنگ سرد شد ظهور استراتژی باز دارندگی هسته ای بود. توانایی پرتاب سلاح‎های هسته ای بوسیله هواپیما و موشک به فاصله‎های دور،باعث شد که دیگر نه فاصله و نه عوامل جغرافیایی مثل ناهمواری ها و اقلیم چندان مهم تلقی نمی‎شدند. دلیل سوم، ظهور ایدئولوژی به عنوان عامل تعیین کننده ی جهت گیری سیاست ها بود. ژئوپلیتیک جنگ سرد و ژئوپلیتیک عصر هسته ای از مشخصات دوره افول ژئوپلتیک هستند (زین العابدین، ۱۳۸۹ : 13).
۲-۱-۳- دوره احیا
بعد از پایان جنگ جهانی دوم جغرافیدانان شرمنده شدند و از آن پس تلاش نمودند جغرافیدانانی که ژئوپلیتیک را در اختیار آلمان نازی (هیتلر) گذاشته اند،کنار گذارند، و نتیجه اینکه حدود ۴۰ سال ژئوپلیتیک طرد شد. تا اینکه در دهه 1980 در جنگ ویتنام^[2] و کامبوج^[3] بر سر تصاحب منطقه ی مکنگ^[4]، گر چه هر دو کشور از بلوک شرق بودند، ایدئولوژی نتوانست جنگ را از بین ببرد. بنابراین، در گزارش این مناقشه و روابط دو کشور، مجدداً از مفهوم ژئوپلتیک استفاده شد و سپس کسینجر^[5] بصورت تفننی از واژه ی ژئوپلیتیک در مسائل جهان استفاده نمود. علاوه بر آن در جنگ ایران و عراق (1988-1980) و اشغال کویت توسط عراق (1991-1990 ) و به ویژه سقوط پرده آهنین در اروپا از سال 1989 موجب پر رنگ تر شدن این مفهوم شد و به خصوص فروپاشی شوروی (سابق) و برجسته شدن ملیت ها این مفهوم را به صورت یک مفهوم کلیدی در عرصه بین المللی قرار داد (زین العابدین،۱۳۸۹ :۲۸).
در حالیکه نامداران جغرافیای سیاسی چون ریچارد هارتشورن و استیفن جونز سخت در تلاش شکوفا ساختن جغرافیای سیاسی در جهان دوران میانه ی قرن بیستم شدند و سیاستمدارانی چون هنری کیسینجر واژه ژئوپلیتیک را دوباره به زبان روزمره سیاسی نیمه دوم قرن بیستم باز گرداند، جهانی اندیشانی چون ژان گاتمن و سوئل کوهن پیروزمندانه جهانی اندیشی جغرافیایی(ژئوپلتیک) را به بستر اصلی مباحث دانشگاهی باز گرداندند.در این زمینه ژان گاتمن^[6] با طرح تئوری «آیکنوگرافی^[7]– سیروکولاسیون^[8]» «حرکت» را در مباحث ژئوپلیتیک در معرض توجه ویژه قرار داد و عوامل روحانی یا عامل «معنوی» را در جهانی اندیشی «اصل» یا «مرکز» دانست و «ماده» یا «فیزیک» را تأثیر گیرنده قلمداد کرد (مجتهد زاده،۱۳۸۶:۹۶).
سائول بی کوهن می‎گوید: موضوعات ژئوپلیتیکی مهمتر از آن بودند که جغرافیدانان آنها را کنار بگذارند و اکنون خیلی از جغرافیدانان با یک تأخیر به او ملحق شده اند و از باز گشت و تجدید حیات ژئوپلتیک به اندازه او استقبال کرده اند.
2-2-رویکردهای جدید ژئوپلیتیک
همه نظریه‎های ژئوپلیتیکی جنبه ژئواستراتژیکی داشته و برای کسب قدرت بر فضای جغرافیایی تأکید داشتند. اما پس از پایان جنگ سرد و با مطرح شدن نظام نوین جهانی بسیاری از دیدگاه های ژئوپلیتیکی جنبه ی کمی‎پیدا کرد و حتی بعضی از این دیدگاه ها در عالم سایبر اسپیس مطرح شدند. در نظام نوین جهانی عده ای در تحلیل ژئوپلیتیکی خود، رویکرد انرژی را مد نظر قرار دادند،عده ای به مسائل زیست محیطی معتقد بودند، بعضی فرهنگ را عامل اصلی ژئوپلیتیک دانستند و بالاخره، عده ای مسائل ژئواکونومی‎را در تحلیل ژئوپلیتیکی خود مورد توجه قرار دادند. می‎توان گفت که معیار‎های قدرت که نظامی‎گری بود، به طور کلی جای خود را با معیار‎های مذکور تغییر داد. یعنی، قبل از پایان جنگ سرد، معیار اصلی قدرت نظامی‎گری بوده و تمام عوامل اقتصادی، اجتماعی به صورت ابزار مورد توجه بوده است.به علاوه مشخصه ی اصلی ژئوپلیتیک دوره جنگ سرد جهان دو قطبی، جهان سوم و کشورهای عدم تعهد بودند، اما در نظریه ی جدید ژئوپلیتیکی، جهان چهارم مطرح است (زین العابدین، ۱۷۱:۱۳۸۹).
۲-2-۱-رویکرد نظم نوین جهانی
اولین بارجورج بوش پدر^[9] رئیس جمهور اسبق آمریکا در جریان جنگ خلیج فارس در1990م نظام نوین جهانی^[10] را مطرح نمود. و در سال 1991 پس از مذاکرات خود در هلسینکی^[11] با گورباچف^[12] و مارگارت تاچر^[13]، رهبران اروپا، سازمان ملل متحد،کشورهای عربی به ویژه خلیج فارس و سایر هم پیمانان خود، نظریه نظام نوین جهانی خود را اعلام نمود (حافظ نیا،۵۳:۱۳۸۵).
این نظام دیدگاه‎های جدید آمریکا را بیان می‎کند. با فروپاشی نظام سیاسی اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق و از بین رفتن رقابت قدرت ها، جهان از این پس صاحب نظام نوینی شود که بر قدرت همه جانبه آمریکا استوار است. قدرت و سلطه آمریکا بر جهان بدون تسلط بر خلیج فارس ممکن نبود. نظام نوین جهانی طرحی جدید برای سلطه بر مناطق مهم جهان توسط آمریکا بود. این نظام به رغم عنوان گول زننده آن، شکل جدیدی از استعمار نو است که جهان را به سوی مخاصمه و تلاطم سوق می‎دهد. جورج بوش پدر نظم نوین جهانی را این چنین تعریف می‎کند: «نظم نوین جهانی می‎گوید که بسیاری از کشورها با سوابق متجانس و همراه با اختلافات، می‎توانند دور هم جمع شوند تا از اصل مشترکی پشتیبانی کنند و آن اصل این است که شما با زور کشور دیگری را اشغال نکنید…» اما آمریکائیها از زمان پی ریزی چنین نظریاتی، کمترین توجهی به آنچه خود معتقدند نداشته اند و تعبیر «نوام چامسکی» نظم نوین جهانی تعبیر تازه ای از توسل به زور و انقیاد مضاعف ملت ها است.تمام ابعاد نظم نوین جهانی بر پایه منافع و توسعه طلبی آمریکا استوار است در عصر نظم نوین جهانی، ثبات و امنیت تقریباً به طور کامل برای هیچ کشوری- حتی آمریکا- وجود ندارد.
2-2-2-رویکرد ژئواکونومی
پایه و اساس ژئواکونومی‎استدلالی است که از طرف ادوارد لوتویک^[14] ارائه شده است. او خبر از آمدن نظم جدیدبین المللی در دهه نود می‎داد که در آن ابزار اقتصادی جایگزین اهداف نظامی‎می‎شوند. به عنوان وسیله اصلی که دولت ها برای تثبیت قدرت و شخصیت وجودی شان در صحنه بین المللی به آن تأکید می‎کنند و این ماهیت ژئواکونومی‎است (عزتی،۱۰۷:۱۳۸۸)
ژئواکونومی‎عبارت ازتحلیل استراتژی­ های اقتصادی بدون درنظر گرفتن سودتجاری،که ازسوی دولتها اعمال می­ شود،به منظورحفظ اقتصادملی یا بخشهای حیاتی آن وبه دست آوردن کلیدهای کنترل آن ازطریق ساختارسیاسی وخط مشیهای مربوط به آن پرداخت. (عزتی،1387: 110)
ژئواکونومی‎رابطه بین قدرت و فضا را مدّ نظر دارد و هدف اصلی آن کنترل سرزمین و دستیابی به قدرت فیزیکی نیست بلکه دست یافتن به استیلای اقتصادی فناوری و بازرگانی است بدین ترتیب به نظر می‎رسد مفاهیم ژئواکونومی‎در رویارویی با مسائل قرن 21 از کارآیی مناسبی در مقیاس جهانی برخوردار خواهد بود (واعظی،1388 :32)
ژئواکونومی‎رابطه بین قدرت وفضا را بررسی می‎کند. فضای بالقوه ودرحال سیلان همواره حدود ومرزهایش درحال تغییروتحول است،ازاین رو آزادازمرزهای سرزمین وویژگیهای فیزیکی ژئوپلیتیک است.درنتیجه تفکر ژئواکونومی‎شامل ابزارآلات لازم وضروری است که دولت می‎تواندازطریق آنها به کلیه اهدافش برسد.(عزتی،1387: 110)
ژئواکونومی‎و ژئوپلیتیک دارای تفاوتهای اساسی با هم می‎باشند،اول اینکه ژئواکونومی‎محصول دولت ها وشرکتهای بزرگ تجاری با استراتژیهای جهانی است درحالی که این خصیصه در ژئوپلیتیک نیست. نه دولت ونه شرکتهای تجاری هیچ نقشی درژئوپلیتیک ندارندبلکه یکپارچگی اتحادیه ها،منافع گروهی وغیره برپایه نمونه‎ های تاریخی با عملکردی نامرئی دراستراتژیهای ژئوپلیتیکی پایه واساسی برای همه صحنه‎های ژئوپلیتیکی هستند.
دوم اینکه هدف اصلی ژئواکونومی‎کنترل سرزمین ودستیابی به قدرت فیزیکی نیست بلکه دست یافتن به استیلای تکنولوژی وبازرگانی است. ازلحاظ کاربردی بایدگفت که مفهوم وعلم ژئوپلیتیک می‎تواند درنشان دادن راه وروش‎هایی برای پایان دادن به نزاعها ودرگیری ها ودرمجموع اختلافات نقش اساسی داشته باشددرحالی که ژئواکونومی‎ازچنین ویژگی برخوردارنیست(عزتی،1387: 112)
2-2-3- رویکرد ژئوکالچر
ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی فرایند پیچیده ای از تعاملات قدرت،فرهنگ، و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگها همچون سایر پدیده‎های نظام اجتماعی همواره در حال شکل­ گیری، تکامل،آمیزش، جابجایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرا فیایی کره زمین اند.به عبارت دیگر ژئوکالچر ترکیبی از فرایند ‎های مکانی – فضایی قدرت فرهنگی میان بازیگران متنوع و بی شماری است که در لایه‎های مختلف اجتماعی و درعرصه محیط یکپارچه سیاره زمین به نقش آفرینی پرداخته و در تعامل دائمی‎با یکدیگر بسر می­برندو بر اثر همین تعامل مداوم است که در هر زمان چشم انداز فرهنگی ویژه خلق می‎شود.از این رو ساختار ژئو کالچر جهانی بیانگر موزاییکی از نواحی فرهنگی کوچک و بزرگی است که محصول تعامل‎های مکانی – قضایی قدرت فرهنگی اند که در طول و موازات یکدیگر حرکت می‎کنند (دیلمی‎معزی،2:1387).
ژئوکالچر پدیده ای است که بر شالوده نظام اطلاع رسانی نوین و یا صنایعی استوار است که به تولید محصولات فرهنگی مبادرت می‎ورزد وظیفه این صنایع تولید انبوه محصولات فرهنگی است. نظام سلطه فرهنگی در جهان کنونی در کنار نظام سلطه اقتصادی یا سیاسی از عناصر اصلی نظام ژئوپلیتیک جهانی می‎باشند. امروزه منطق حاکم بر فرایند‎های ژئوکالچر جهانی بر اشکال پیچیده و تکامل یافته تر شیوه‎های رقابتی مبتنی است. این فرایند در عین نافذ بودن، مدام در تکامل می‎باشد
پدیده‎های فرهنگی به دلیل خصیصه‎های مکانی شان همواره میل به ثبات و پایداری در مقابل نوآوری ها دارند که می‎توان به تلاش جوامع سنتی و حفظ میراث فرهنگی و آداب و سنن و نمادهای تاریخی و … اشاره کرد. از طرفی الگوهای تمدنی به واسطه ماهیت فضائیشان در جهت سرعت بخشیدن به تغییرات فرهنگی و زدودن مرزهای قراردادی هستند(حیدری،۱۳۸1 :۱۶۸).
۲-2-4- رویکرد ژئوپلیتیک زیست محیطی
مسایل ژئوپلیتیک زیست محیطی از اواخر قرن بیستم به موضوع اصلی فعالیت­ها و نگرانی­ها بین گروه‎های انسانی و بازیگران ملی و فراملی در سطوح منطقه ای و جهانی تبدیل شده است. محیط زیست بشری در سطوح محلی، ملی، منطقه ای و جهانی دستخوش مخاطرات گردیده است. این مخاطرات در سه بعد: کاهش و کمبود منابع، تخریب منابع و آلودگی محیط زیست تجلی یافته است. از دید ژئوپلیتیک، کمبود منابع زیست محیطی یا محروم کردن انسانها از زیستن در مکان مورد علاقه آنها رقابت و کنش متقابل بین گروه‎های انسانی و بازیگران سیاسی در سطوح مختلف را در پی دارد.(www.civilica.com).
طی چند دهه گذشته، افزایش جمعیت، گسترش دامنه مداخلات بشر در طبیعت برای تأمین نیازهای فزاینده از منابع کمیاب طبیعی، گسترش رویکرد سودانگاری در غالب طرح‎های توسعه ای، بی پروایی نسبت به جستار پایداری محیط زیست در ساخت سازه ها و زیر ساخت ها و مانند آن،پیامدهای ناگواری همانند گرمایش کروی، ویرانی لایه ازن، پدیده ال نینو، طوفانهای سهمگین، بالا آمدن سطح آب دریاها، گسترش گازهای گلخانه ای، خشکسالی، سیل، فرو نشست زمین، کاهش آب شیرین، بیابان زایی، کاهش خاک مرغوب، آلودگی هوا، باران‎های اسیدی، جنگل زدایی و نابودیت تنوع زیستی، نشانه‎هایی از جهانی شدن پیامدهای فروسایی محیط زیست در سطح فروملی و فراملی و جهانی بودن بوده اند. تداوم وضعیت موجود،آینده زیست و تمدن فراروی بشر را مبهم و نامطمئن کرده است.نگرانی از این وضعیت به همراه شرایط نا مطلوب کنونی، در طرح رویکردهایی همانند امنیت زیست محیطی، ژئوپلیتیک انتقادی، ژئوپلیتیک زیست محیطی، توسعه پایدار بسیار اثر گذاشت. با توجه به این که مفهوم «جهان» از مقیاس‎های مطالعاتی دانش یاد شده است، مرزهای محلی و ملی را در نوردیده اند، محیط زیست سویه ای ژئوپلیتیک یافته است (کاویانی،۱۳۹۰: ۸۵).
2-2-5-رویکرد ژئوپلیتیک انتقادی
در مورد ماهیت و چیستی ژئوپلیتیک انتقادی نظریه‎های مختلفی ارائه شده است. عده ای از نظریه پردازان، ژئوپلیتیک انتقادی را در مقایسه با ژئوپلیتیک سنتی، که به دلیل سوء استفاده از شواهد جغرافیایی به نفع مقاصد امپریالیستی لکه دار گردیده، از لحاظ علمی‎مستقل و بی طرفانه می‎دانند که می‎تواند با دیدگاهی متعالی به امور جهانی نگریسته و تحقیق عینی بپردازد(مویر،220:1379). عده ای را باور بر این است که ژئوپلیتیک انتقادی در جستجوی آشکار کردن سیاست­های پنهان دانش ژئوپلیتیک است (میرحیدر،42:1386)
از اوایل1970، شاهد ظهوررویکردی نوین به نام «ژئوپلیتیک انتقادی^[15]»هستیم.دانشمندان ژئوپلیتیک چون اتوتایل^[16] ومیشل فوکو را می‎توان ازپیشگامان این حرکت نوین دانست. این دانشمندان به طور همزمان، هم از ژئوپلیتیک انتقاد کردند و هم خود از اندیشمندان این عرصه بودند. این افراد، سیاست اندیشمندانه خود را بر «ضد ژئوپلیتیک» تعریف کرده و با وجود این، در چارچوب زیر بنایی مفاهیم ژئوپلیتیک کار می‎کردند (مویر،۳۷۸:۱۳۷۹).
محققین ژئوپلیتیک انتقادی تمایل دارند بجای تمرکز بر شناسایی عوامل جغرافیایی مؤثر بر شکل گیری قدرت دولتها و سیاست خارجی ایشان، از یک سو دریابند که سیاستمداران چگونه «تصاویر ذهنی» خود را از جهان ترسیم نموده اند و این بینش ها چگونه بر تفاسیر آن ها از مکان‎های مختلف تأثیر می‎گذارند؟ ژئوپلیتیک انتقادی به عنوان نظریه ای نسبتاً جدید که توانسته است خود را بر اساس مؤلفه‎های حاکم میان بازیگران روابط بین الملل، نظام مند سازد، چارچوبی مناسب برای فهم ژئوپلیتیکی جدید، به دور از عناصر سختی هم چون مرز و مکان ایجاد کرده است. بر اساس فهم برخی از موضوعات، بدون توجه به بعضی مسائلی که طبق نظریات سنتی غیرمرتبط می‎نمودند، امری ناقص خواهد بود. از منظر ژئوپلیتیک انتقادی، استراتژی قدرت همیشه نیازمندبه کارگیری فضا وهمین سبب گفتمان می­باشد. (www.javanemrooz.com)
رویکرد انتقادی، کوشش منتقدانه برای کشف ساختارهای جامعه معاصر است که ضمن نقد زیربنایی رویکردهای رایج در شناخت جامعه به تبیین کاستی ها ی روش شناسی آنها می‎پردازند و شیوه‎های اثبات گرایی (پوزیتیوسیتی) را در مطالعه جامعه نقد می‎کند و بر این انگاره استوار است که صرف تجربه و روش‎های تجربی کافی نیست و نباید مطالعه جامعه را همسان با مطالعه طبیعت انگاشت. هدف نظریه پردازان مکتب انتقادی، ایجاد دگرگونی‎های فرهنگی و روشنگرانه برای کاهش نابرابری‎های جهانی، برقراری عدالت بین المللی، احترام به تفاوت ها و گرایش به ارزش‎های فرهنگی جدیدی است که بر فرایند تعامل موجود در صحنه‎های اجتماعی و تمدنی حاکم شود و تعامل و عمل را در چارچوب ارزشهای موجود رهبری کند (مشیر زاده،۱۳۸۴ :۲۲۱).
هر چند ژئوپلیتیک به مطالعه روابط متقابل جغرافیا، قدرت سیاست و کنش‎های ناشی از ترکیب آنها با یکدیگر می‎پردازد (حافظ نیا،۳۶:۱۳۸۵). اما امروزه گفتمان آن تابعی از چالش‎های برخاسته از «جهانی شدن‎های اقتصادی»، «انقلاب اطلاع رسانی» و«خطرات امنیتی جامعه جهانی» است (مجتهد زاده،۱۲۸:۱۳۸۱)و بالاخره ژئوپلیتیک انتقادی در جستجوی آشکار کردن سیاست‎های پنهان دانش ژئوپلیتیک است.مباحث ژئوپلیتیک مقاومت و آنتی ژئوپلیتیک از جمله مباحث مهم در پژوهش ها و نوشته‎های مربوط به ژئو پلیتیک انتقادی می‎باشد.این رویکرد توجهش را صرفاً به رویه سلطه ژئوپلیتیک معطوف نداشته بلکه به رویه دیگر ژئوپلیتیک که مقاومت می‎باشد بیشتر توجه می‎کند. و عاشورا به عنوان عالیترین و متعالی ترین صحنه ژئوپلیتیک مقاومت از چنان ماندگاری و جاودانگی برخوردار بوده و هست که امروزه و در قرن بیست و یکم وهزاره سوم نیز توان تحریک و به غلیان در آوردن جنبش‎های مقاومت را دارد. بسیاری از نهضت ها و مقاومت ها در دنیای اسلام و حتی غیر اسلام الگوی مقاومت خود را از عاشورا الهام گرفته اند. (باباخانی،38:1392)
2-3-اندیشه ملی گرایی
ملی گرایی مفهومی‎کاملا سیاسی دارد. این مفهوم به عنوان یک اندیشه و فلسفه سیاسی تلقی می­ شود. اندیشه‎ای که در هر ملتی ریشه در هویت ملی و میهن دوستی آن ملت دارد. در حالی که مفهوم میهن دوستی و دلبستگی به هویت میهنی مفاهیم غریزی و کهن هستند، ناسیونالیسم پدیده ای فلسفی و نوین محسوب می‎شود که از سوی اروپای بعد از انقلاب صنعتی به جهان بشری معرفی شده است. در این راستا هنگامی‎که جنگ جهانی اول و جنگ‎های بزرگ قبل از آن بیشتر با انگیزه میهن دوستی شروع شده بود، جنگ جهانی دوم حاصل برخورد اندیشه‎های ناسیونالیستی بود.(حافظ نیا و همکاران،210:1389)
ناسیونالیسم به وابستگی مردم یک منطقه که براساس یک احساس مشترک به وجود آمده گفته می­ شود این احساس مشترک ممکن است علل تاریخی، فرهنگی، نژادی، جغرافیایی و غیره داشته باشد. ناسیونالیسم در حقیقت ملاتی است که گروه‎های مختلف را به هم پیوند داده و واحدی به نام ملت را به وجود می‎آورد. (روشن و فرهادیان،242:1385)
میهن دوستی و دلبستگی به هویت میهنی مفاهیم غریزی و کهن هستند. ناسیونالیسم یا ملی گرایی مفهومی‎کاملاً سیاسی است که از سوی اروپای بعد از انقلاب صنعتی به جهان بشری معرفی شد. از نظر واژه شناسی ناسیونالیسم از ریشه ناسی(Nasci)آمده است این واژه لاتین متولد شدن معنی می‎دهد و نظریه تکاملی ایده ناسیونالیسم را تأیید می‎کند.(حافظ نیا و همکاران،210:1389)
اگر ناسیونالیسم بر مبنای برگشت به ارزشهای جاهلی و اساطیری باشد، ارتجاعی محسوب می‎شود و اگر بر مبنای یک احساس انسانی و فرهنگ خلاق باشد، مترقیانه خواهد بود. مفهوم ناسیونالیسم در قرن نوزدهم و بیستم به طور گسترده ای از اروپا به سایر نقاط و از جمله خاورمیانه انتشار یافت. افکار ناسیونالیستی به دلایلی چند در نیمه دوم قرن نوزدهم در خاورمیانه، گسترش یافت.
اول: افتتاح مدارس جدید درمصر، لبنان وسوریه
دوم: اختراع چاپ که به دنبال خود آگاهی از امور سیاسی را افزایش داده و مشوق احیای فرهنگی- ادبی شد.
سوم: تجزیه امپراطوری‎های قدیم که به دنبال خود، خود مختاری گروه‎های ملی را به دنبال داشت.(درایسدل و بلیک،77:1386)
با شروع قرن بیستم ناسیونالیسم به یک قدرت عمده سیاسی در خاورمیانه تبدیل شد و تأثیرات آن زمانی به اوج خود رسید که ناسیونالیسم ترک، عرب، ایرانی و یهود به طور همزمان در این منطقه ظهور کردند، از عوامل اصلی که سبب بروز شکاف و اختلاف در میان شیعیان منطقه خاورمیانه شده، اندیشه‎های ناسیونالیستی پیروان این مذهب در کشورهای مختلف می‎باشد. تنوع نژادی و قومی‎شیعیان ساکن در منطقه خاورمیانه الهام بخش اندیشه‎های ناسیونالیستی در میان آنان گردیده و این امر واگرایی و فقدان وحدت مذهبی در بین آنان را به دنبال دارد. ویژگی عمومی‎ناسیونالیسم تأکید بر برتری هویت ملی بر دعاوی مبتنی بر طبقه، دین و مذهب است و بر این اساس عوامل زبانی، فرهنگی وتاریخی مشترک به همراه تأکید بر سرزمین خاص، هویت بخش گروهی از مردم می‎شود.
بدین ترتیب ایدئولوژی ناسیونالیسم با تأکید بر نژاد و زبان در جهان اسلام که مرکب از انواع زبانها و نژادها ی گوناگون است، یکی از عوامل اصلی واگرایی تلقی می‎گردد. تجارب تاریخی گویای این واقعیت است که حتی پان عربیسم از ادعای نهضت وحدت سراسری اعراب نتوانست در جوامع و کشورهای عربی ایجاد وحدت نماید و طی جنگهای اعراب اسرائیل و با شکست اعراب اعتبار خود را از دست داد. به طوری که در جریان جنگ 1991 آمریکا و متحدین با عراق برخی کشورهای عرب برای آزادی کویت به یک کشور دیگر عرب(عراق)، حمله ور شدند(صفوی،202:1387).
2-4-میهن خواهی
میهن خواهی یا وطن دوستی فلسفه سیاسی ویژه ای نیست، بلکه غریزه ای است که از حس اولیه ی تعلق داشتن به مکان و هویت ویژه ای آن و حس دفاع از منافع اولیه ی فردی در آن مکان ویژه ناشی می‎شود. گونه ی اولیه ی خودنمایی این غریزه کم و بیش در همه ی حیوانات قابل مشاهده است. بیشتر حیوانات محدوده‎های مشخصی را برای جولان دادن و منافع اختصاصی، فردی یا گروهی خود در نظر گرفته و به آن دلبستگی و تعلق می‎یابند و دخالت و تجاوز دیگران را در آن با سرسختی دفع می‎کنند. (مجتهدزاده،70:1381). مفهوم میهن از انگیزه‎های سیاسی دور است و از حد غریزه ی طبیعی خارج نمی‎شود. میهن خواهی یا میهن دوستی تا آن اندازه طبیعی و غریزی است که با تعلقات معنوی انسان درآمیخته و جنبه ی الهی به خود می‎گیرد و به گونه ی مفهوم مقدس خودنمایی می‎کند.
2-5- مفهوم ملت
جمع افرادی که از پیوندهای مادی و معنوی ویژه و مشخصی برخوردار باشند و با مکان جغرافیایی ویژه ای، «سرزمین سیاسی یکپارچه و جداگانه» همخوانی داشته باشند و حاکمیت حکومتی مستقل را واقعیت بخشند، ملت آن سرزمین یا کشور شناخته می‎شوند. بدین ترتیب ملت و ملیت پدیده‎های سیاسی هستند که در رابطه مستقیم با سرزمین واقعیت پیدا می‎کنند و این اصطلاحات در حالی که مباحث سیاسی هستند، جنبه ای کاملاً جغرافیایی به خود می‎گیرند. (مجتهدزاده،65:1381).
در زبان‎های اروپایی واژه ملت از کلمه(natio) مشتق شده و بر مردمانی دلالت دارد که از راه ولادت با یکدیگر نسبت دارند و از یک قوم و قبیله هستند. ملت به مجموعه ای از افراد ساکن در فضای جغرافیایی مشخص و محدود از حیث سیاسی اطلاق می‎شود که بر اساس عوامل و خصیصه‎هایی نظیر تبار، تاریخ، فرهنگ، دین، مذهب، سرزمین، قومیت، زبان و …نسبت به یکدیگر احساس همبستگی می‎کنند و خود را متعلق به یک ما می‎دانند.(حافظ نیا و همکاران،108:1389)