• استاندارد کردن خدمات و مواد- کاهش تنوع در مشخصات، اندازه و مواد. ساده سازی کل فرایند زنجیره‌ی تأمین و بهبود فرایند تهیه و تدارک.

• برگشت سرمایه- مدیریت کالای برگشت داده شده از مشتریان، مواد خریداری شده ی اضافی، تجهیزات سرمایه ای غیر ضروری و سایر مواد تا هر چه که ممکن است هزینه های اصلی کمتر شود.

• • کاهش هزینه های عملیاتی- کاهش هزینه های انجام خدمات در مدیریت زنجیره‌ی تأمین. برای مثال عملیات انبار داری و عملیات مربوط به خرید مثل حمل و نقل.

  ( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

• تجزیه و تحلیل هزینه و قیمت- تجزیه و تحلیل هزینه ها و قیمت های کالاها و خدمات برای تعیین کاهش هزینه های بالقوه. این کار مستلزم شناخت و اطلاع از وضعیت بازار و فرآیندهای تولید است.

• قیمت گذاری هدف- تعیین قیمتی که شما مایل به پرداخت آن برای یک جنس و یا خدمت خاص باشید و برپایه اطلاعات شما از هزینه ها و بازار باشد.

• یکپارچه کردن تأمین کنندگان- کالاها و خدماتی که قبلاً توسط چند تأمین‌کننده فراهم می شده، اکنون توسط یک تأمین‌کننده فراهم شود. این روش باید هم به طور عمودی و هم به طور افقی پیاده سازی شود. در روش عمودی یک یا چند حلقه از زنجیره‌ی تأمین حذف می شوند. پیاده سازی عمودی می تواند سرعت حرکت مواد را در زنجیره افزایش دهد. پیاده سازی افقی می تواند هزینه های فرایند تهیه و تدارک را کاهش دهد.

• تجدید نظر در ارتباط با تأمین‌کننده- برای مثال عقد قرارداد برای مدت طولانی تر و اتحاد با شرکایی که هزینه های زنجیره‌ی تأمین را کاهش می دهند.

۲-۷- خلق ارزش در زنجیره تأمین و تفکر ناب
در کتاب تفکر ناب (۱۹۹۶) پنج اصل کلیدی زیر را برای تحقق تولید ناب در یک شرکت تشریح کردند:

• ارزش را به نحوی تعریف کنید که مشتری خواهان آن است.

• جریان ارزش هر محصول را بررسی کنید و گام‌های اتلاف آفرین را شناسایی و حذف کنید (نزدیک به ۹۰% از کل عملیات فعلی را).

• در هر کجا که می‌توانید فرآیندهای ارزش‌آفرین باقیمانده را با استقرار حرکت پیوسته به هم متصل کنید.

• در هر کجا که نمی‌توانید حرکت پیوسته را مستقر کنید، در بین فرآیندهای دارای حرکت، سیستم کششی را مستقر سازید.

و پس از طی مراحل تعریف ارزش، تجزیه و تحلیل جریان ارزش، ایجاد حرکت پیوسته و کشش؛ حرکت به سمت تکامل را با تکرار مراحل قبل ادامه دهید تا بتوانید با مراحل تولید و حجم اطلاعات کم‌تر، زمان کم‌تر و هزینه کم‌تر به مشتری خود خدمت کنید.
در این تفکر، مکانی برای دوباره کاری اختصاص داده نمی شود. هم چنین در تولید انبوه سابقه نداشته که یک کارگر بتواند خط را متوقف کند. در سیستم تولید ناب هر فردی می تواند خط را متوقف کند. وقتی خط متوقف شود، کل گروه به فکر راه حل می افتند و این سؤال ایجاد می شود که چه کسی خط را متوقف کرده و چه اتفاقی رخ داده است. خطا به طور سیستماتیک ردیابی می شود و امکان وقوع آن در آینده رفع می شود. البته وقتی تویوتا این سیاست را پیاده کرد، این امر موجب نارضایتی بعضی از کارگران شد. ولی با پیشرفت گروه ها تعداد خطاها به طور چشم گیری کاهش پیدا کرد. امروزه کارخانه ی تویوتا بازده ی تقریباً ۱۰۰% دارد. این بدان معنی است که خط تقریباً هیچ گاه متوقف نمی شود. علاوه بر این مقدار دوباره کاری ها به طور پیوسته ای کاهش یافته است. در تولید انبوه ۲۰% فضای کارخانه و ۲۵% کل زمان به دوباره کاری اختصاص می یافت. امروزه تویوتا نه فضایی برای دوباره کاری دارد و نه واقعاً دوباره کاری ای انجام می دهد.
۲-۸- تفکر ناب
بنابراین به طور ساده تفکر ناب، به معنای حذف ضایعات است. یعنی کاهش تمام فعالیت های غیر ضروری مربوط به حمل و نقل مواد، حرکت مواد، نگهداری موجودی و… و همین طور تولید ناب راهی برای بهبود فرایند تولید است. مثلاً سازمانی را در نظر بگیرید مطابق با شکل ۲-۱۳- که فرایند زیر را برای تحویل کالا از ابتدا تا انتها طی می کند. یک چالش بزرگ این است که سازمان باید هزینه­ کل را در فرایند تولید کمینه کند. یعنی مثلاً مجموع هزینه ی حمل و نقل در هر بار تحویل کالا و هزینه نگهداری موجودی را با هم در نظر گرفته و خط مشی پیاده کند که مجموع این دو هزینه حداقل شود (باورساکس و همکاران، ۱۳۸۹).

شکل ۲-۱۳- فرایند تحویل کالا

در همه سازمان ها فعالیت هایی وجود دارد که پول و زمان را مصرف می کنند، اما هیچ گونه ارزشی را به محصول اضافه نمی کنند. البته بعضی از این فعالیت ها را باید ناگزیر انجام داد (به علت بعضی محدودیت ها) ولی بعضی از این فعالیت های غیر ارزش آفرین را باید حذف کرد. در تفکر ناب در حالت ایده آل نباید هیچ فعالیت غیر ارزش آفرینی وجود داشته باشد، یعنی ضایعات نداشته باشیم، زمان تحویل نداشته باشیم، دریافت و ارسال کالا در یک روز انجام گیرد و… .
کلاً فعالیت ها در تفکر ناب به بخش های زیر تقسیم می شوند:

• فعالیت های ارزش آفرین: فعالیت هایی هستند که تغییری در محصول ایجاد و یا چیزی را به آن اضافه کند که در راستای نیاز و خواسته ی مشتری باشد.

• فعالیت های غیر ارزش آفرین (مودا): تمام فعالیت هایی که منابع را مصرف می نمایند ولی در جهت ارزش آفرینی در محصول نیستند؛

این نوع فعالیت ها بر دو نوع هستند:

• • • مودای نوع اول: فعالیت هایی که ارزش آفرین نیستند ولی به علت دانش فنی یا دارایی های موجود اجتناب ناپذیرند.
  • • مودای نوع دوم: فعالیت هایی که هیچ ارزشی نمی آفرینند و قابل حذف هستند.

مودا های اصلی در یک سازمان به طور کلی موارد زیر را شامل می شوند:

• اضافه تولید

مدل مقایسه­ ارزش بازاری و ارزش دفتری ( ام – بی – وی )
مدل مقایسه­ ارزش بازاری و ارزش دفتری، جزو مدل های مبتنی بر سرمایه بازار است که در سال ۱۹۹۷ میلادی توسط توماس استوارت معرفی شده است (استورات ۱۹۹۷).
مدل ارزش بازاری به دفتری، بدون شک پر دامنه ترین مدل به لحاظ به کارگیری در سنجش و ارزش گذاری سرمایه فکری به سبب سادگی و قابلیت فهم آسان آن است. مبنای طبقه بندی فکری قابل سنجش در این مدل، چارچوب سرمایه فکری است که توسط استوارت طرح شده است. این چارچوب در شکل زیر نمایش داده شده است.
در این مدل فرض بر آن است که ارزش نهایی تقریبی شرکت از مجموع ارزش دارایی­ ها مشهود و نامشهود به دست می ­آید که در قالب ارزش بازار بروز می­نماید. مقدار ارزش در واقع حاصل از ضرب قیمت بازاری هم سهم عادی در تعداد سهم صاحبان سهام است. از سوی دیگر، ارزش دفتری به معنی ارزش نمایانده شده در ترازنامه­های مالی شرکت است. در این مدل تفاوت میان ارزش بازاری و ارزش دفتری، به عنوان مقیاس تقریبی سنجش سرمایه­ فکری شرکت، که در واقع بخشی از دارایی های شرکت به حساب آمده، اما در ترازنامه ها ثبت نمی گردد، در نظر گرفته می‏شود.(خاکاوند و دیگران، ۱۳۳۸۸)
در واقع این مدل را می­توان، ارزیابی مبتنی بر بازار از ارزش فعلی خالص پروژه­ های به کار گیری سرمایه­ جاری یا مفروض شرکت، به حساب آورد. بر این اساس می توان ارزش بازاری به دفتری را، ارزیابی مختصر و معتبری از عملکرد سازمان در نظر گرفت.
مدل های مستقیم سرمایه فکری
دومین دسته از مدل های مرتبط با سنجش سرمایه فکری، مدل های مستقیم سرمایه فکری هستند. در این مدل ها سعی اصلی بر تخمین ارزش پولی سرمایه فکری از خلال شناسایی و تعریف مولفه های مختلف آن، استوار است. هر چند در برخی از مواقع، این مدل ها در ارزیابی و تجزیه و تحلیل جنبه های خاص سرمایه فکری و دارایی های دانشی با محدودیت هایی روبرو هستند.
مدل ارزش گذاری حقوق انحصار معنوی بر مبنای میزان ارجاع (سی-دبلیو- پی)
مدل ارزش گذاری حقوق انحصار معنوی بر مبنای میزان ارجاع، جزو مدل های مستقیم سرمایه فکری است، که در سال ۱۹۹۶ میلادی توسط نیک بونیتیس معرفی شده است(بونتیس، ۱۹۹). هر چند بایستی اشاره داشت که سابقه­ استفاده از اطلاعات حقوق انحصار معنوی در تحلیل اقتصادی تغییرات فنآوری، به دهه­شصت میلادی باز می­گردد. مدل ارزش گذاری حقوق انحصار معنوی بر مبنای میزان ارجاع، در واقع برداشتی از رویه­ای است که در صنایع شیمیایی دارو بر پایه­ آن از حقوق انحصار معنوی در سنجش سرمایه فکری استفاده می­شده است. چهارچوب جاری سرمایه فکری مورد نظر بونتیس در شکل زیر نمایش داده شده است.
شکل ‏۲‑۳- مدل ارزش گذاری حقوق انحصار معنوی
بر اساس چهارچوب فوق، مدلی شش مرحله ای به منظور مدیریت سرمایه فکری بنا نهاده شده است، که در ذیل به مراحل مختلف آن اشاره می گردد:
شناسایی و تعریف دانش در کسب و کار.
ارزیابی دارایی­ های دانشی و استراتژی‏های رقابتی.
طبقه بندی پرتفلیوی دارایی دانش شرکت.
ارزیابی ارزش دارایی هایی که نگه داری شده، توسعه یافته، فروخته شده یا رها سازی می گردند.
سرمایه گذاری برای جبران شکاف دانشی که مورد شناسایی قرار گرفته است.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

استقرار پرتفولیوی جدید دانش و تکرار دایمی چرخه(خاکاوند و دیگران، ۱۳۸۸).
یکی از مهمترین مولفه­های این مدل، بازببینی نگه داری حقوق انحصار معنوی در تحقیق و توسعه، به منظور ایجاد صرفه جویی در هزینه های شرکت، به شکل عینی است. در این مدل عامل فناوری به منظور شناسایی تاثیرات تلاش های تحقیق و توسعه منجر به خلق مالکیت فکری، مورد ارزیابی قرار می­گیرد. در این فرایند شاخص­ های چون: هزینه تحقیق و توسعه بر واحد پول حاصل از فروش، تعداد حقوق و امتیازات انحصار معنوی، درآمد به هزینه­ تحقیق و توسعه، هزینه نگهداری حقوق و امتیازات انحصار معنوی^[۸۱] بر واحد پول حاصل از فروش، هزینه­ چرخه­ پروژه بر واحد پول حاصل از فروش، مورد استفاده قرار می­گیرد. فرایند ارزیابی امتیازات و حقوق انحصار معنوی، فرآیندی گروه محور است که در آن اعضایی از بخش تحقیق و توسعه و بخش بازاریابی سازمان، به طور مستقیم در مورد محصول تا مرحله رسیدن به قابلیت سودآوری فعالیت می­ کنند.
بر پایه­ این تجربیات در کار تحقیقی مجزایی بر و نوین هال و همکارانش^[۸۲](۱۹۹۹)، به بررسی تفاوت میان حقوق انحصار معنوی و میزان ارجاعات به این حقوق، به مثابه خروجی فن­آورانه و جریان اطلاعات پرداختند. نتایج بررسی در حوزه ارزش بازاری، شرکت‏هایی که از مالکیت حقوق انحصار معنوی برخوردار بودند، به این نتیجه تحقیقی دست یافتند که شرکت‏هایی که ارجاع بیشتری به حقوق در انحصار معنوی شان صورت پذیرفته، از ارزش بیشتری نسبت به شرکت هایی که با همان تعداد مالکیت حقوق انحصار معنوی، اما با ارجاع کمتر یا بدون ارجاع برخوردارند. بر پایه­ این یافته، هال و همکارانش، میزان ارجاع به حقوق انحصار معنوی را نسبت به محاسبه تعداد حقوق انحصار معنوی، سنجه­ بهتری برای سنجش برون دادهای نوآوری تشخیص دادند.
مدل حسابداری آینده (ای – اف – تی – اف )
مدل حسابداری آینده جزو مدل های مستقیم سرمایه فکری است، که در سال ۱۹۹۸ میلادی توسط هامفری نش (۱۹۹۸)معرفی شده است^[۸۳]. در واقع این مدل، یک سامانه حسابداری ارزش افزوده، بر پایه­ جریآن‏های نقدینگی مورد تنزیل یافته در آینده^[۸۴] است. مبنایی که به طور گسترده­ای در قیمت گذاری^[۸۵]، بودجه بندی سرمایه، ارزیابی، مطالعات سودآوری، تحلیل های اقتصادی و مالی به کار گرفته می‏شود. به طور کلی در این مدل، درون دادها و برون دادها در قالب عناوین سنتی، چون: دارایی ها، بدهی ها و حقوق صاحبان سهام، اما با گستره­ی معنایی جدید مورد استفاده قرار می گیرند.
اساس ارزش در حسابداری آینده، ارزش جاری جریآن‏های نقدینگی مورد انتظار در آینده است که در هزینه بازار سرمایه تنزیل یافته اند. هزینه بازار سرمایه، نرخ بازدهی است که خریداران سهام پیش از خرید سهام شرکت، بدان احتیاج دارند. تفاوت میان ارزش حسابداری آینده در پایان یک دوره­ زمانی و ارزش حسابداری آینده، در آغاز دوره زمانی به عنوان ارزش افزوده طول زمان دوره در نظر گرفته می‏شود. سایر تعاریف موجود در این مدل عبارتند از :
دارایی­ های حسابداری آینده: ارزش جاری تمام جریان های نقدینگی مورد انتظار در آینده درون شرکت.
بدهی­های حسابداری آینده: ارزش جاری تمام جریآن‏های نقدینگی مورد انتظار در آینده از شرکت.
حقوق صاحبان سهام حسابداری آینده: تفاوت میان دارایی­ ها و بدهی های حسابداری آینده. از فرایند و نتیجه­ نهایی تعیین حقوق صاحبان سهام در حسابداری آینده برای کل شرکت، با عنوان ارزش گذاری شرکت یاد می­ شود. در واقع این مدل ارزش­های واقعی سهامداران را از طریق مکانیسم ارزش جاری مورد سنجش قرار می­دهد(خاکاوند و دیگران، ۱۳۸۸).
یکی از مزیت­های این مدل، ایجاد امکان اتخاذ دورنمای تصمیم گیری برای سازمان است. در واقع سامانه ارزش گذاری حسابداری آینده بر پایه­ ضوابط تصمیم گیری خود، امکان اتخاذ تصمیمات پیرامون تخصیص سرمایه، برای مدیران و یا سهامداران را فراهم می­ کند. از سویی دیگر مدل حسابداری آینده، به حداکثر سازی قابلیت پیش بینی در سازمان کمک می کند. ارزش افزوده محاسبه شده نیز، امکان سنجش رشد و پیشرفت سازمان را ایجاد می­ کند.
مدل سنجش ارزش گذاری جامع (آی – وی – ام )
مدل سنجش ارزش گذاری جامع ( مدل ارزش گذاری جامع ) جزو مدل های مستقیم سرمایه فکری است، که در سال ۱۹۹۸ میلادی توسط فیلیپ مک پیرسون معرفی شده است^[۸۶]. این مدل به سرعت مورد توجه شرکت‏های نرم­افزاری قرار گرفته و بر پایه­ آن، محصولاتی طراحی گردیده است. مدل سنجش ارزش­گذاری جامع، چارچوبی دوگانه و سلسله مراتبی از ارزش ها ایجاد می­ کند که توسط ارزش­های متقابل دیگر، ارزیابی می­شوند. پایه­ منطق استوار در این مدل، تمایزی است که میان سرمایه­ پولی، فیزیکی و فکری برقرار است. در این مدل سه سطح ارزش به منظور ترکیب ارزش­های مالی و نامشهود تعریف گشته است.
مدل سنجش ارزش گذاری جامع با هدف مدل سازی محیطی و به منظور تسهیل تصمیمات استراتژیک و مدیریت پیچیدگی ها طراحی گردیده است.
از آنجایی که، از ارتباط بین ارزش شرکت، سرمایه فکری و سنجه­های پولی، برای ارزش­گذاری جامع کسب و کار در این مدل استفاده می­ شود، سه حوزه­ ارزشی مورد استناد در این مدل را می توان در قالب موارد زیر دانست:
ارزش ذاتی^[۸۷]: نمایانگر اثربخشی داخلی شرکت.
ارزش برونی^[۸۸]: که توسط اثربخشی خروجی شرکت سنجیده می‏شود.
ارزش ابزاری^[۸۹]: که تاثیرات خود را بر فضای رقابتی برای می گذارد.
این مدل تلاش می­ کند تا ارزش سراسری کسب و کار را که از خلال مجموع سرمایه­ فکری و جریآن‏های نقدینگی شرکت منعکس می­گردد، محاسبه کند. بر این اساس ارزش ترکیبی افزوده، برابر با ارزش پولی افزوده ترکیب شده و ارزش نامشهود افزوده خواهد بود(خاکاوند و همکاران ،۱۳۸۸).
مدل سنجش ارزش گذاری جامع، در اصل مدل ریاضی قاعده محوری برای ارزش گذاری چند بعدی است که این امکان را می دهد تا به عنوان راه حلی برای مدیریت و یکپارچه سازی منابع مختلف به ارزش به کار آید. به کارگیری این مدل امکان سنجش، ترکیب، یکپارچه سازی و مدیریت تمام جنبه های ارزش اعم از فرآیندها و دارایی های نامشهود را به شکلی معتبر و با قابلیت اطمینان بالا فراهم می­ کند. به طور خلاصه دامنه­ تاثیر مدل سنجش ارزش گذاری جامع را می توان در موارد روبرو خلاصه نمود:
بهینه سازی ارزش پولی در کسب و کار، خدمات و پروژه‏ها.
مدیریت آنالیز سود – هزینه و اثربخشی هزینه ای چرخه­ی عمر پروژه‏ها.
تخمین و محاسبه ارزشهای نامشهودی چون: سرمایه فکری، اطلاعات و اعتبار.
تخصیص برابرهای پولی به ارزش های منتج از دارایی های نامشهود.
مدل سازی محیطی به منظور تصمیم گیری استراتژیک و مدیریت پیچیدگی ها.
به کار گیری به عنوان ابزاری معتبر برای سنجش ارزش کسب و کار.
مدل سنجش ارزش­گذاری جامع به لحاظ اجرایی بر پایه­ یک سامانه اطلاعاتی حاصل از یکپارچه سازی سامانه پشتیبانی تصمیم گیری و سامانه خبره که می ­تواند در تصمیم گیری و سنجش عملکرد سازمان مفید واقع گردد، عمل می­نماید. این مدل، با رویکردی کل نگر، تمام عامل­های را مورد محاسبه قرار داده و متناسب با آن میزان دستیابی به اهداف و مقاصد سازمانی مورد سنجش قرار می­دهد و سپس به منظور کمی سازی عملکرد و تعیین سهم ارزش دارایی های نامشهود، عامل های نامشهود ( غیر مالی ) و مشهود ( مالی ) ترکیب شده و مورد سنجش قرار می گیرند. به طور کلی می توان مدل سنجش ارزش گذاری جامع را بر پایه­ سه اصل بنیادی زیر، متفاوت از سایر مدل های تصمیم گیری دانست در این مدل:
ارزش هنگامی که متناسب با محتوای خاصی در نظر گرفته می­ شود، دارای معنای منطقی و قابل سنجش است.
ارزش مشابه فرایند در نظر گرفته نمی‏شود.
سنجه­های مختلف، ساده بوده و افزاینده نیستند(خاکاوند و همکاران ،۱۳۸۸).
مدل های بازده دارایی ها

در پی ادامه بحث درماده ۱۱۸۲ و ۱۱۸۴ می توان درباره سقوط ولی قهری به این موضوع اشاره کرد که این قاعده مبتنی بر احترام بیش از حد به سنت پدرسالاری است. در خانواده پدرسالاری عزل پدر یا جدّ پدری از ولایت و کوتاه کردن دست او از کار فرزند محجورش، مخصوصا اگر ولی قهری منحصر باشد، امری خطیر وشاید از لحاظ احساسات جامعه غیر قابل تحمل باشد. از این رودر نظام قانون مدنی، در این مورد به ضمّ امین اکتفا شده است وعزل ولی قهری منحصر ظاهراً مجوزی ندارد، درحالی که گاهی مصلحت محجور اقتضا می کند که ولی قهری خائن یا نالایق از کار محجور برکنار وشخص دیگری به جای او تعیین گردد. به هر حال اگر به ظاهر قانون مدنی پایبند باشیم، از این لحاظ قابل انتقاد است ونیاز به اصلاح دارد.
البته رویه قضایی، با تفسیری شجاعانه وبر اساس مصلحت جامعه وفقه اسلامی می تواند این مشکل را حل وعزل ولی قهری منحصر را درمواقع ضرورت بپذیرد. در تایید این نظر می توان گفت: قانون عزل ولی قهری را درصورت ثبوت خیانت یا عدم لیاقت به صراحت منع نکرده و درواقع قانون دراین مورد ساکت است ودرموارد سکوت قانون، طبق اصل ۱۶۷ قانون اساسی، باید به منابع معتبر اسلامی یا فتاوی معتبر فقهی رجوع کرد که بر اساس آنها قاضی اختیار عزل ولی قهری را دارد.
همچنین در ماده ۱۵ قانون حمایت خانواده به موارد عزل ولی قهری اشاره کرده که عبارتند از:
۱- خیانت: هرگاه خیانت ولی قهری احراز شود ودرصورت اثبات حیف ومیل اموال مولی علیه دادگاه اورا برکنار خواهد کرد.
۲- عدم قدرت و لیاقت: گاهی ممکن است عملی که خیانت به شمارمی آید از ولی قهری سرنزده باشد، لیکن ثابت شود که ولی قهری توانایی وشایستگی امور محجور را ندارد. مثلا معتاد به مواد مخدر است واحتمال معتاد شدن محجور وجود دارد، یا ولی قهری به علت کبر سن یا بی سوادی وبی اطلاعی قادر به اداره امور مولی علیه وحفظ منافع او نیست. دراین گونه موارد نیز دادگاه می تواند اورا عزل کند. ^[۳۰۷]
در صورت بازگشت ولی قهری به دین اسلام ولایت او نیز برمی گردد یانه؟
شهید ثانی( قدس سره) می فرماید: ولایت مرتد قابل برگشت نبوده وعلت آن این است که او
نمی‏تواند مجدداً به دین اسلام برگردد، زیرا توبه مرتد فطری ظاهراً پذیرفته نخواهد شد.^[۳۰۸] لکن تحقیق آن است که توبه مرتد فطری حقیقتاً پذیرفته می شود وقهراً ولایت وی نیز برمی گردد.
هریک از پدر وجد پدری نسبت به اولاد خود درعرض یکدیگر مستقلاً ولایت قانونی دارند؛ ولی درصورتی که پدر ویا جد پدری مولی علیه- طفل، مجنون، سفیه- کافر شود ولایت قانونی او ساقط می‏گردد. ودر صورت کفر یکی دیگری به تنهایی ولایت قانونی دارد و ولایت خود را اعمال می‏کند، ونیاز به تعیین کسی دیگر که وظایف امور ولایت را انجام دهد نیست.
و اما درصورت کفر هردوی آنها حق ولایت قهری( قانونی) آنها ساقط می گردد و حاکم متصدی امر ولایت می‏شود، چون او- به فرموده رسول الله (ص) ولی من لا ولی له^[۳۰۹] است.
فقهای بزرگ شیعه مستند این سقوط را «قاعده نفی السبیل» می‏دانند. جهت روشنی مطلب مدارک و مستندات قاعده را مورد بررسی قرار می‏دهیم.
بند اول- کتاب
آیه شریقه : ان یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا.^[۳۱۰]
خداوند می‏فرماید: درعالم تشریع وقانونگذاری هیچگونه حکمی و قانونی که موجب علو وسلطنت کافر برمؤمنین ومسلمین باشد تشریع وجعل نشده است؛ چه درباب عبادات، معاملات، سیاسات وغیر ذلک. بنابراین، هر حکمی که از ناحیه آن حکم، موجبی برای علو وسلطنت کافر برمسلم باشد آن حکم منفی است. مثلاً پدر یا جد پدری بر فرزندان خود ولایت دارد، اعم از پسر ودختر این ولایت را خداوند سبحان تشریع کرده است. ولی در صورتی که پدر یا جد پدری کافر باشند این ولایت منفی است چرا؟

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

چون ولایت یک نحو سبیل وعلو ولی است نسبت به مولای خود.
بنددوم- سخن پیامبر اکرم (ص)
که فرمود: الاسلام یعلو ولایعلی علیه والکفار بمنزله الموتی لایحجبون ولایورثون.^[۳۱۱]
این روایت نزد اصحاب معروف ومشهور است، وادله حجیت خبر واحد شامل این روایت می‏گردد، گرچه این روایت مسند نیست وتمام سلسله سندش امامی نیستند، هنگامی که بزرگان ازفقهای عظام ما از متقدمین امثال صدوقین و شیخ مفید وسید مرتضی وشیخ طوسی (قدس الله اسرارهم) ودیگران این روایت را نقل کرده‏اند، و روایت تلقی به قبول شده است ونزد همه مشهور است.
بندسوم – اجماع علما
شهید ثانی(ره) می‏فرماید: اصحاب همگی بر این مطلب اتفاق نظر دارند که دراسلام هیچ گونه حکمی وقانونی تشریع نشده که موجب سلطه وبرتری کافر برمسلم گردد. که از جمله آن ولایت ولی کافر بر مولی علیه مسلّم است.^[۳۱۲] اما این اجماع، یک اجماع اصولی محسوب نمی‏شود تا اینکه بتوان از آن کشف قطعی از رأی معصوم (ع) کرد. بلکه این اجماع، اجماعی مدرکی است وقهراً اعتباری ندارد.
البته تسالم اصحاب ثابت است مبنی بر اینکه هر حکمی که موجب برتری کافر بر مُسلِم گردد آن حکم از صفحه تشریع مرفوع است( منفی است).
با توجه به ادله فوق روشن شد که پدر ویا جد پدری کافر بر فرزند صغیر مُسلِم ولایت ندارند. ولی درجایی که مولی علیه کافر باشد کفر ولی مانع از ولایت او نمی‏گردد، زیرا اطلاق ادله ولایت شامل این مورد می‏شود.
شیخ طوسی (قدس سره) می‏فرماید: ولی کافر می‏تواند کافر باشد، پس اگر مولی علیه دو ولی داشته باشد که یکی از آنها کافر و دیگری مسلمان باشد، ولی او منحصراً شخص کافر است. به دلیل کلام خداوند سبحان که می‏فرماید:
« وَالَّذینَ کَفَرُواْ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاء بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَکُن فِتْنَهٌ فِی الأَرْضِ وَفَسَادٌ کَبِیرٌ . »^[۳۱۳]
ترجمه : وآنان که کافرشدند(نیز) بعضی دوستان بعضی دیگرند اگر آنچه به شما دستور دادند به کار نبندید همانا فتنه وفسادی بزرگ زمین را فرا می گیرد.
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاء بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاَهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَیُطِیعُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ أُوْلَئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّهُ إِنَّ اللّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ »^[۳۱۴]
ترجمه :
و مردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگرند که به کارهاى پسندیده وا مى‏دارند و از کارهاى ناپسند باز مى‏دارند و نماز را بر پا مى‏کنند و زکات مى‏دهند و از خدا و پیامبرش فرمان مى‏برند آنانند که خدا به زودى مشمول رحمتشان قرار خواهد داد که خدا توانا و حکیم است
ظاهراً آیه دوم دلالت بر ولایت مؤمنین بر یکدیگر دارد، پس در جایی که مولی علیه کافر باشد، ولی مسلمان بر او ولایت ندارد که ظاهر آیه اول این مطلب را تأیید می‏کند.^[۳۱۵]
لکن به نظر می‏رسد ولایتی که درآیه اول مذکور است ولایت اصطلاحی نیست، به ویژه مفاد آیه شامل اشخاص کبیر وصغیر می‏گردد.
هرگاه علت سقوط ولایت زائل و منتفی شود ولایت ولی قهری نیز برمی‏گردد.
علت برگشت ولایت قهری از آنجا است یا ( به این دلیل است) که ولایت وی ذاتی بوده و بر اساس جعل الهی بر قرار شده ومبتنی بر قرابت و خویشاوندی است. واین معنی همواره دائمی و زوال پذیر نیست. بعلاوه برگشت(عود) ولایت قهری به نفع مولی علیه می‏باشد. به جهت اینکه براساس فطرت عطوفت و محبت وی از دیگران بیشتر است.
مضافا اینکه جعل ولایت از برای پدر وجد پدری به نحو قضیه حقیقیه است، وقهراً فعلیت حکم تابع ثبوت موضوع است وهرگاه حدوث عوارضی که مانع فعلیت ولایت قهری شده‏اند منتفی وزائل گردند ولایت اونیز فعلی خواهد گشت.
رسیدگی به سقوط ولایت پدر وجد پدری درموارد بالا به وسیله دادگاه شهرستانی خواهد بود که محجور در حوزه آن اقامت دارد. دادگاه به موجبات آن رسیدگی نموده وحکم می دهد . هم چنان که هرگاه موجب سقوط حق ولایت مرتفع گردد به درخواست ذینفع دادگاه شهرستانی که حکم به سقوط داده رسیدگی نموده و اعلام به رفع موجب سقوط می نماید. ^[۳۱۶]
گفتار دوم: صلاحیت دادگاه
مطابق نظریه این گروه هیچ یک از پدر وجدّ پدری بر یکدیگر تقدّم ندارند و در چنین مواردی به دلیل وجود تزاحم ونه تعارض میان ولایت دو ولیّ قهری، این دادگاه است که باید تشخیص دهد کدام یک از اعمال حقوقی پدر و جدّ پدری مهم تر است و بیشتر می تواند غبطه و مصلحت طفل را فراهم سازد. در این زمینه میتوان مستنداتی را نیز ارائه داد چه اینکه مطابق آخرین اصلاح قانون مدنی اگر ولیّ قهری به مصلحت طفل عمل نکند منعزل می شود. قبل از اصلاح قانون مدنی اگر ولیّ قهری مرتکب خیانت در امانت و عدم رعایت مصلحت طفل می شد، صرفاً ضمّ امین می شد واین مسأله سبب سقوط ولایت او نمی شد. اما با توجه به اصلاح قانون، در حال حاضر در صورت اتفاق چنین مسأله ای، ولایت پدر یا جدّ پدری در چنین شرایطی ساقط خواهد شد.
همچنین همان طور که در کنوانسیون حقوق کودک آمده ومورد پذیرش ایران نیز قرار گرفته استباید ولیّ قهری مطابق ماده ۳ این کنوانسیون در کلیه مسائل، مصالح طفل را رعایت کند یعنی همان چیزی که فقها با عنوان رعایت غبطه از آن نام برده اند. لذا در این صورت که حدوث اختلاف گردیده است این دادگاه است که باید وارد رسیدگی شده پس از بررسی کارشناسی به این نتیجه قطعی برسد که عمل حقوقی کدام یک از پدر وجدّ پدری بهتر وبیشتر مصالح طفل را تأمین خواهد کرد. نهایتاً همان را مورد تأیید و تصویب قرار بدهد.
پیشنهادات
۱- ولایت پدر همان طور که عرف پذیرا شده است ودرفقه هم طرفدارانی دارد برولایت جد پدری مقدم باشد.
۲- درقانون تصریح شود که عزل ولی قهری نسبت به امورغیر مالی هم موثر است ودادگاه با رعایت مصلحت محجور، می‏تواند به جای عزل ولی قهری، اقدام به ضم امین نماید.
۳- بعد از پدر، ولایت قهری با تأکید دادگاه وبا رعایت مصلحت محجور به مادر یا جد پدری واگذار گردد وهر زمان صلاحیت از وی سلب شد، به حکم دادگاه معزول گردد ونیز شایسته است به دادگاه اختیار داده شود ولایت قهری را مشترکا به مادر وجد پدری واگذار کند.
۴- اعمال ولایت ولی قهری درامور مالی وغیر مالی از طریق مراجع قضایی قابل نظارت وکنترل باشد وبه دیگر سخن درصورت اقتضا ولایت قهری تحت نظارت دادگاه یا شخص منصوب از سوی وی اعمال شود.
۵- در مورد قانون حمایت از اطفال بدون سرپرست، تصریح شود که ولایت براطفال تحت سرپرستی دردرجه اول با مرد سرپرست وبعد با زن سرپرست خواهد بود، مگر آن که عدم صلاحیت وی به اثبات رسد که در این صورت دادگاه خانواده تصمیم شایسته اتخاذ خواهد کرد.
۶- درقانون تصریح شود که درصورت جدایی زوجین سرپرست، ولایت مرد سرپرست همانند ولی قهری باقی می ماند، مگر درمواردی که به حکم دادگاه ولایت وی ساقط یا وی به علل قانونی عزل گردد، که دراین صورت به زن سرپرست واگذار می‏شود.
نتیجه گیری
در این رساله، سعی نمودیم که اولیای قهری را از نظر فقه امامیه و قانون مدنی وعرف مورد شناسایی قرار می دهیم وبیان نمودیم که در فقه امامیه و قانون مدنی تنها پدر و جدّ پدری را به عنوان ولی قهری می شناسند و از مادر به عنوان ولی، نامی برده نشده است. هرچند او را نیز به عنوان وصی می توان تعیین نمود که می تواند اختیارات ولی راداشته باشد، اما در عرف خانواده ها مادر را نیز ولی طفل می دانند علی الخصوص خانواده های جوان که نسبت پدرسالاری در آنها رخت بربسته است، نقش مادر بیش از گذشته در امور مالی وغیر مالی طفل، خود را نشان می دهد. درعوض جدّ پدری نیز مانند گذشته در امور طفل دخالت نمی کند، زیرا نه خود او با حضوروالدین طفل تمایل به چنین کاری دارد ونه چنین اجازه ای در عمل به او داده می شود. هرچند در فقه وقانون مدنی ولایت پدر وجدّ پدری همراه باهم بوده اما به نظر می رسد با توجه به نظراتی که حقوقدانان و بعضی از فقها در این خصوص قائل هستندباید در باره ترتیب جدّ پدری با پدر در قانون مدنی تجدید نظر گردد وولایت جدّ پدری بعد ازفوت با پدر باشد تا نه تداخلی در اِعمال ولایت بوجود آید و نه دریک زمان طفل، فاقد ولی قهری گردد.
درخصوص مادر نیز هرچند فقه امامیه صراحتاً ولایتی برای او قائل نیست ومستند سخن فقها روایت صحیحی است اما می توان با توجه به اختیاری که حاکم اسلامی درخصوص ولایت بر محجورین دارد که درقانون مدنی آن را قیمومت گویند درزمان فوت وحجر پدر وجد پدری بااحراز شایستگی مادر اختیاراتی در حدود اختیارات ولی قهری به او اعطا کند که این مسأله با فقه نیز تعارضی نداشته و درعین حال مشکلاتی که ازسوی مقررات مربوط به قیمومت مادر درحال حاضر در خانواده ها وجود دارد حل شود وبه همین جهت لازم است که قانونگذار مقررات راجع به قیمومت در زمانی که مادر قیم است را اصلاح نماید. ضمنا انتقاداتی که درباره عدم ولایت مادر وجود دارد با اصلاح قوانین به شکل فوق به خودی خود پاسخ داده خواهد شد.
عزل ولی قهری در قانون مدنی وپیش بینی نشده است اما درفقه امامیه درصورت خیانت ولی قهری حاکم می تواند اورا از سمت ولایت عزل نماید.
در دادگاهها دراین خصوص مشکلاتی وجود دارد ومواردی است که قاضی تشخیص می دهد ولی قهری باید عزل گردد مانند خیانت او یا اعتیاد وفساد اخلاقی، اما از جهت قانونی حق عزل اورا ندارد، هرچند ندرتاً بعضی از قضات با بهره گرفتن از اصل ۱۶۷ قانون اساسی وسکوتی که درخصوص عزل در قانون مدنی وجود دارد حکم به عزل ولی داده اند اما اصلاح قانون مدنی در خصوص امکان عزل، به نظر
می رسد بسیار لازم وضروری است زیرا هم ازنظر فقه امامیه و هم عرف می توان چنین پیش بینی رانمود ودست قضات را از این لحاظ باز گذارد که درصورت احراز خیانت ومسائلی مانند اعتیاد بتوانند با عزل ولی از ولایت، از محجورین تحت ولایت چنین اولیایی حمایت کنند ونگذارند که درفساد اخلاقی یا اعتیاد اولیای خود، آنان نیز گرفتار گردند. وبعلاوه اموال آنان نیز در معرض تلف قرار گیرد. بنابر این برای جلوگیری از مسائلی از این قبیل امکان عزل ولی قهری در قانون مدنی ضروری است.
منابع ومآخذ:
الف: کتب
۱- کتب فارسی :

۳-۲- ۳-۱-۲-۲ إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ
زمانی که «منصوردرغا » در یک گفتگو نا امیدی خود را از وضعیت موجود بیان می کند، می گوید «مصطفی» به وی از زاویه ی قرآنی جواب می دهد «العدل أن یسحق هؤلاء الکفره..
أمسکت بذراع منصور درغا وقلت ومن العدل أیضا أن نکون مسلمین حقیقیین حتى ینصرنا..»(الکیلانی، ۲۰۰۶م۵۵).
لازمه ی نصرت خداوند این است که از تمام جهات به شریعت وی پایبند بوده و توحید در رأس امورمان باشداین امر یک سنت الهی و قاعده ای ربانی است که در جاهای مختلفی از قرآن به آن اشاره شده است برای نمونه خداوند متعال در سورهی روم میفرماید«‏وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِینَ أَجْرَمُوا وَکَانَ حَقًّا عَلَیْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ‏»الروم/۴۷) و نیزدر سورهی محمد می فرماید«‏یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ‏»(محمد /۷). با تامل در گفته های «مصطفی» میبینیم کیلانی خواسته در لابهلای این بینامتنی این اصل مهم را به مخاطب خود القا کند.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۳-۲- ۳-۱-۲-۳ الروح من أمر ربّی
زمانی که «خوجه نیاز»توسط در اشغالگران چینی اسیر می‌شود، هنگام بازجویی مدیر مسئول روزنامه و رئیس سازمان اطلاعات از او بازجویی می کنند تا او را از مسیری که انتخاب کرده منصرف سازند «وتدخل مدیر تحریر الصحیفه قائلا وقد أمسک بورقه وقلم متسائلا
– ما معنى الروح یا حاجی نیاز؟
نظر إلیه حاجی نیاز وکان یعرفه
– ألا تنشر شیئا فی صحیفتک عن تعالیم بوذا وکونفشیوس؟
– حسنا .. الروح من أمر ربی..
رد مدیر المخابرات
– تلک سفسطه الرجعیین..
وابتسم نیاز وتمتم بکلمات القرآن
– قال الأولون من الکافرین لا یهلکنا إلا الدهر..»(الکیلانی، ۲۰۰۶م۸۰).
در این جا می بینیم که کیلانی از زبان مدیر مسئول می گوید (حسنا .. الروح من أمر ربی..) که با این آیه از قرآن که در مورد روح است بینامتنی دارد که می فرماید «‏وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَمَا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا‏»الإسراء/ ۸۵ )همچنین زمانی که رئیس سازمان اطلاعات اعتقادات دینی «خوجه نیاز» را به تمسخر می گیرد، «خوجه نیاز»می گوید «قال الأولون من الکافرین لا یهلکنا إلا الدهر..»که از این آیه از قرآن گرفته شده که می فرماید«‏وَقَالُوا مَا هِیَ إِلَّا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَنَحْیَا وَمَا یُهْلِکُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ‏»الجاثیه/ ۲۴).
اینگونه است که کیلانی عقاید اسلامی را در خلال رمانبه نمایش می گذارد.هنرمند ملتزم از دیدگاه او «وظیفه دارد دست خوانندگانش را به سمت راه درست بگیرد و در آنها تصوری صحیح از انسان و جهان و زندگی ایجاد کند،از اینجاست که ملتزم بودن به اسلام برای یک هنرمند مسلمان در جهان امروز چیز عجیب و غریبی نیست؛ التزام این است که برای خودمان بر اساس آنچه از دینمان آموخته ایم هدف و خطی بگذاریم و برای محقق کردن اهدافمان بر این خط حرکت نماییم»(مجله المختار الإسلامی، ۱۹۷۹م)داخل نمودن بحث از مسئله ی روح و نیز عالم مرگ در این رمان به این خاطر است که جبهه ی مقابل مسلمانان ترکستان کمونیست های ماتریالیستی هستند که اصلا به غیب و روح وجهان دیگر باور ندارند و اینگونه بحث ها در این منطقه بسیار شایع بوده است.
۳-۲- ۳-۱-۲-۴ عَشِیَّهً أَوْ ضُحَاهَا
کیلانی علاوه بر بینامتنی مفاهیم قرآنی، از الفاظ قرآنی نیز تاثیر گرفته است که نمونه هایی از آن را در رمان مشاهده می کنیم، او در قسمتی از رماناز زبان «مصطفی» می گوید «ما أکثر الخونه الذین باعوا ضمائرهم ودینهم واستسلموا لرغبه الغزاه ونوایاهم، وبذلک أمکنهم أن یتسلموا بعض المناصب الهامه، وبین عشیه وضحاها تحولوا إلى نوع جدید من البشر»(الکیلانی، ۲۰۰۶م۱۰۳).
که با آیهای از سوره نازعات بینامتنی لفظی دارد، که می فرماید«‏کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهَا لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا عَشِیَّهً أَوْ ضُحَاهَا‏»النازعات/۴۶). نمونه هایی از تاثیر پذیری سبک نوشتاری کیلانی از قرآن در رمانهای او بسیار زیادند.
۳-۲- ۳-۱-۲-۵ لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ
به همین ترتیب او در توصیفی که از جنگ میان مردم ترکستان و اشغالگران ارائه میدهد نیز از عبارات قرآنی استفاده کرده است، کیلانی می نویسد«واستمرت المعارک القاسیه، والأعداء یولون الأدبار»(الکیلانی، ۲۰۰۶م۱۳۷).
این عبارت با آیهای از سوره فتح بینامتنی دارد که می فرماید«‏وَ لَوْ قَاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا یَجِدُونَ وَلِیًّا وَلَا نَصِیرًا‏»(الفتح/۲۳). همانطوری که می دانیم آیهی مذکور به این اصل اشاره دارد که در صورت روبهرو شدن کفار با مسلمانان-به شرط اینکه مسلمانان تمام توانایی های خود را بکار گرفته و کاملا برخدا توکل نمایند- حتما کافران پا به فرار خواهند گذاشت و تاب مقاومت در برابر مسلمانان را نخواهند داشت. کیلانی در این مقطع با اشاره به سخت و طاقت فرسا بودن جنگ، به این اصل مهم نیز اشاره نموده است.
۳-۲-۳-۲ بینامتنی با احادیث نبوی
با مطالعهی رمان «لیالی ترکستان» ملاحظه میکنیم نویسنده از احادیث پیامبر –صلی الله علیه وسلم- نیز تاثیر پذیرفته است. اما احادیثی که در این رمان وارد شده اند به صورت ضمنی هستند و نمونههایی از بینامتنی صریح در این رمان وجود ندارد. در زیر به بررسی مواردی از آن پرداخته ایم.
۳-۲-۳-۲-۱و ترکتم الجهاد
«خوجه نیاز» در جلسهای مشورتی می گوید«أدوات النصر أنتم تعرفونها… الصبر والصمود…الجهاد حتى الموت… لا جدید بعد کلمات محمد… انظروا… لا یفل الحدید إلا الحدید.. کل ما أعرفه أن أقواما بلا شرف.. هم موتى وإن کانوا یأکلون ویشربون ویتنفسون … لا تستنکروا تصرفات العدو وحده، ولکن ابکوا على تهاونکم واستنکروا استسلامکم …أتفهمون؟»(الکیلانی، ۲۰۰۶م۱۶).
راهی که کیلانی برای برون رفت از این بحران از زبان «خوجه نیاز» بیان می دارد صبر و جهاد است و از نظر او مصایبی بر ملت ترکستان تحمیل شدهبه دلیلسستی و تهاون در این باب بوده است. او ریشهی مشکلات را در ذات خودمان نهفته می بیند. حقایقی که در آیات و احادیث و اقوال بزرگان اسلام به وفور دیده می‌شود، پیامبر صلی الله علیه و سلم می فرماید«إِذَا تَبَایَعْتُمْ بِالْعِینَهِ وَأَخَذْتُمْ أَذْنَابَ الْبَقَرِ وَرَضِیتُمْ بِالزَّرْعِ وَتَرَکْتُمُ الْجِهَادَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ ذُلاًّ لاَ یَنْزِعُهُ حَتَّى تَرْجِعُوا إِلَى دِینِکُمْ»(ابی داوود، ج۳ ۲۹۱) و نیز این حدیث نبوی که می فرماید «واعلَمْ أنَّ النَّصْرَ مَعَ الصَّبرِ ، وأنَّ الفَرَجَ مَعَ الکَرْبِ ، وأنَّ معَ العُسْرِ یُسراً»(ابن رجب ۱۸۳). همچنین این گفته ی امام علی رضی الله عنه «مَا غُزِیَ قَوْمٌ فِی عُقْرِ دَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا»(الماوردی،ج ۸ ۴۲۱) .
گفته های «خوجه نیاز» با این مجموعه از احادیث و آثار اسلامی بینامتنی ضمنی دارد و کیلانی توانسته بدون ذکر متن اصلی آنها این مفاهیم را به مخاطب القا کند، «کارهای او در زمینه ی ادبیات اسلامی رنگ خاص خود را دارند، و به شائبه های وعظ و ارشاد مستقیمی که در بسیاری از هنرمندان عرصه ی دعوت اسلامی می بینیم آغشته نشده، بلکه او در زمینه ی ساختار هنری رمان فردی هنرمند و متخصص است» (قتایه،۱۹۸۳).
۳-۲-۳-۲-۲الکاسیات العاریات
در اواخر رمان زمانی که عثمان از کوهستان برای پیدا کردن «نجمه اللیل» راهی کاشغر می‌شود، می بیند که شهر به طرز عجیبی تغییر کرده و نقشه های دولت برای زدودن اسلام تا حدودی پیش رفته است. برای همین است که آنجا احساس غربت کرده و می گوید «هذه لیست المدینه التی أعرفها، لا الرجال رجالها، ولا الأطفال أطفالها، وهؤلاء النساء العاریات الکاسیات لسن نساءها…»(الکیلانی، ۲۰۰۶م۱۷۵).
بخش پایانی این عبارت با حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و سلم بینامتنی دارد که می فرماید «صنفان من أهل النار لم أرهما قوم معهم سیاط کأذناب البقر یضربون بها الناس ونساء کاسیات عاریات ممیلات مائلات رؤسهن کأسنمه البخت المائله لا یدخلن الجنه ولا یجدن ریحها وإن ریحها لیوجد من مسیره کذا وکذا»(مسلم،۱۳۷۴هـ، ج ۳ ۱۶۸۰) توصیف زنان با این وصف از طرف پیامبر صلی الله علیه و سلم به بی حجابی که در آخرالزمان در میان امت شایع می‌شود اشاره دارد، لباس پوشیده اما لخت. کیلانی اینگونه عواطف دینی خود را در مقابل وضع پیش آمده برای مسلمانان این کشور به نمایش می گذارد.
۳-۲-۳-۳ احکام شرعی
همانطور که اشاره شد رماننمی تواند عرصه ای مناسب برای آوردن احکام شرعی به صورت مستقیم باشد و اگر هم حوادث رماناین امر را اقتضا نمود باید نویسنده به شکلی هنرمندانه و مختصر و درجهت غنا بخشیدن به درون مایه یا سایر عناصر داستان از آن بهره برد. در زیر مواردی که کیلانی در این زمینه آورده است را مورد بررسی قرار دادهایم.
۳-۲-۳-۳-۱ جایگاه «فتوی»
زمانی که «امیر قومول» به خاطر مخالفت با ازدواج چینی ها با دختران ترکستانی به زندان افتاده، در آنجا نقشهی کشتن فرمانده های چینی را می کشد، و آنرا اینگونه بیان می دارد «وطرح الأمیر أمام القائد فکرته، وهی أن تترکز فی أن یطلق سراح الأمیر، حتى یتمکن من الاجتماع بعلماء الشریعه، ویناقش الأمر معهم، لعله یستطیع الحصول منهم على “فتوى” دینیه تبیح مثل هذا الزواج، وتلتمس له الأدله فی بطون الکتب القدیمه، فإذا ما وفق الأمیر لإخراج مثل هذه الفتوى الممهوره بتوقیع الفقهاء، حل الإشکال، وساد الهدوء ونعم الجمیع بالأفراح والسعاده..» (الکیلانی، ۲۰۰۶م ۲۴)
گرچه این گفته ی «امیر قومول» برای فریب فرمانده ی چینی بود اما کیلانی از آوردن این موضوع اهداف دیگری هم دنبال می‌کند؛ از جمله اشاره به نقش فتوای علما در جوامع اسلامی و در بین مسلمانان و اینکه برد فتوای دینی تا جایی است که می تواند آشوبی را خاموش یا خیزشی به پا کند. همچنین اشاره به سوء استفاده حاکمان مستبد و اشغالگران مفسد از فتوای علما در امور سیاسی و اجتماعی، قضیه ای که در تاریخ معاصر و قدیم به کرات دیده شده است، این گونه است که کیلانی با بهره گرفتن از اسلوب بینامتنی بر ذهن و اندیشه ی خواننده تاثیر می گذارد.
۳-۲-۳-۳-۲ تحریم ازدواج با کفار
در ابتدای رمان نویسنده در مورد بخشنامهای که دولت چین صادر کرد می گوید «و فی یوم من الأیام أصدر القائد الصینی منشورا هزّ البلاد من أقصاها الی أقصاها …هذا المنشور یلزم أی ترکستانی بأن یزوج ابنته من أی صینی یتقدم لطلب یدها، برغم اختلاف العقیده… إن الإحتلال أمر مؤقت قد یزول فی یوم من الأیام، والمعرکه مع العدو کر وفر..أما أن یدوس العدو مشاعر الناس ویحتقر شرائعهم، ویسخر من دینهم فهذا أمر فوق الطاقه..» (الکیلانی، ۲۰۰۶م ۶)
این مقطع اشاره ای است به یکی از احکام شرع حنیف اسلام که در آن ازدواج مشرک با مؤمن حرام شمرده شده است. این حکم شرعی در آیهای سوره ی بقره اینگونه آمده است «‏وَلَا تَنْکِحُوا الْمُشْرِکَاتِ حَتَّى یُؤْمِنَّ وَلَأَمَهٌ مُؤْمِنَهٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَهٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَلَا تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتَّى یُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَلَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولَئِکَ یَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ یَدْعُو إِلَى الْجَنَّهِ وَالْمَغْفِرَهِ بِإِذْنِهِ وَیُبَیِّنُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ»(البقره/۲۲۱) همانطور که پیداست علت تحریم این گونه عنوان شده که فرد مشرک همسر مؤمنش را به آتش فرامی خواند. یعنی سرانجام این کار آتش دوزخ خواهد بود چرا که همسر گیری از کافران یعنی مصاحبت مستمر با وی و نتیجتا تاثیرپذیری از اعتقادات باطل و اخلاق فاسد او و از دست دادن ایمان و اخلاق و ذوب شدن آن و یا در خفیف ترین حالتش سکوت بر منکرات و نرمش نشان دادن و مداهنه با اومی باشد(السعدی،۱۳۸۷ش، ج ۱ ۱۶۹).
نویسنده در این بینامتنی پیام دیگری هم برای مخاطب دارد و آن یادآوری صدمه ای است که این نوع ازدواج از لحاظ اجتماعی و سیاسی و تاریخی به ملت ترکستان می زند، چراکه به معنی تن دادن به اشغالگری چینیها و پذیرفتن آنهاست که در نهایت منجر به ذوب شدن هویت این ملت و تبدیل شدن آنها به بخشی از چین می‌شود که به نوبه خود خیانت بزرگی به شمار خواهد آمد که این هم به نوبه ی خود دعوت به آتشی است که در دنیا دامنگیر آحاد آن ملت خواهد شد، از اینجاست که نوسینده در حوادث بعدی لزوم ایستادگی کامل در مقابل این سیاست ها را از طریق برخورد «امیر قومول» و مردم شهر نشان داده است.
۳-۲-۳-۳-۳ استحباب اذکار قبل از خواب
هنگامی که «مصطفی» برای اولین با خبر رفتن «نجمه اللیل» همراه افسر چینی را می شنود، از این امر بسیار ناراحت می‌شود. نویسنده این ناراحتی را به زیبایی بیان نموده است؛«مصطفی»می گوید «و أنا -إذ تنطفئ الفرحه فی قلبی- أشعر أننی أغوص إلی أعماق بعیده محشوه بالأفاعی و الأشباح و الدخان، ذلک الکابوس قدیم کنت أراه فی منامی و أنا طفل صغیر، وکان أبی یعلمنی أن أقرأ آیه الکرسی قبل أن أنام، وأن أصلی على النبی صلى الله علیه وسلم مائه مره.. لست أدری لماذا عادت إلی ذکرى ذلک الکابوس..»(الکیلانی، ۲۰۰۶م ۵۹)
در اینجا نویسنده علاوه بر نشان دادن احساسات «مصطفی» در یک قالب هنری ماهرانه اشارهای هم نموده است به خواندن آیهالکرسی هنگام خواب و نیز صلوات فرستادن برپیامبرصلی الله علیه و سلم که در احادیث آمده که اگر هنگام خواب فردی آیه الکرسی را بخواند تا صبح شیطان به وی نزدیک نمی‌شود(البخاری، ۱۴۲۲، ج۶ ۱۷).ملاحظه می‌شود که او این امر را در راستای شخصیت پردازی «مصطفی» نیز بکار برده است.
۳-۲-۴بینامتنی غیر مستقیم (عمیق)
در این بخش هم موارد بینامتنی غیر مستقیم را بررسی نموده ایم که کیلانی در قالب نماد و نقاب به ذکر آنها پرداخته است.
۳-۲-۴-۱ نماد
همانطور که در بخش قبلی اشاره شد، کیلانی از نماد به عنوان یکی از ابزارهای اساسی در القای افکار و اندیشه های اسلامی خود به مخاطب سود جسته است. در این رمان نیز میبینیم که او با بهره گرفتن از نمادهایی مانند شب، زبان عربی و چنگیزخان پارهای از مفاهیم اسلامی را بیان میدارد.
۳-۲-۴-۱-۱ شب (نور) و تاریکی
عنوان رمان«شبهای ترکستان» که در آن شب نمادی از نابسامانی اوضاع، سختی، ناراحتی و ناامیدی است در جاهای مختلف تکرار شده است، برای نمونه«ولفّ قومول لیل أسود ثقیل، شدید الوطأه على نفوس الرجال الشرفاء»(الکیلانی، ۲۰۰۶م ۳۴) مربوط به حادثه ی غم انگیزی است که در آن فرمانده چینی می‌خواهد به اجبار دختر «امیر قومول»را به همسری خود درآورد.
در جایی دیگر می گوید «و انطلقنا فی شتّی الأنحاء متخفین، قومول الحزینه متّشحه بالسواد، الرجال یشنقون لأقل الشکوک»(همان ۳۴)
یازمانی که «مصطفی» می شنود که «نجمه اللیل» به همراه افسر چینی از قومول رفته است می گوید«وتهت بنظراتی فی لیل قومول الحزین»(همان ۵۹) همچنین در پایان رمانمی گوید«وتطلعت عبر الآفاق المعتمه ورائی، وتذکرت منصور درغا الذی مات على باب المسجد، وتذکرت الرفاق المؤمنین الذین قضوا حیاتهم وراء القضبان، ثم الشهداء الذین سقطوا حول الجنرال عثمان باتور، ویوم المشهد العظیم حینما ساقوا الجنرال إلى ساحه الموت…»(همان ۱۹۹).
همانطور که می بینیم کیلانی تاریکی و شب را نماد نابسامانی اوضاع و سختی قرار داده است و در مقابل هم می بینیم که نور و صبح را به عنوان رمز جهاد و پیروزی بکار برده است، در ابتدای (فصل ۴)فضای روز بعد از کشتن فرماندهی چینی و دارودستهی جنایتکارش را اینگونه توصیف می‌کند«امتد النور إلى جمیع الأنحاء، وخفقت أعلام النصر فی أنحاء قومول، وتناقلت المقاطعات المجاوره أنباء “الانتقام المشروع” الذی حمل لواءه أمیرنا ومعه قائدنا الفعلی خوجه نیاز حاجی»(همان ۳۸).

با اینکه در سال‌های اخیر اینترنت خدمت بزرگی به سازمان­ها کرده است، و موجب تقویت و توسعه خدمات و تولیدات سازمان­ها شده است، با این حال یک بخش جدیدی از رفتار­های منحرف در محل کار بوجود آورده است که همان گشت‌و‌گذار در اینترنت در زمان­های کاری می­باشد. (Zoghbi,2009)
پنج فعالیت بر روی اینترنت برای استفاده شخصی ذکر شده است که عبارتند از:

خرید و کسب و کار شخصی؛
مشاهده و جستجوی اطلاعات؛
ارتباطات بین فردی؛
سرگرمی های تعاملی و گذراندن زمان؛
دانلود شخصی؛ (Anandarajan and Igbaria 2004)
چهار فعالیت در اینترنت که توسط رامایاه (۲۰۱۰) معرفی شده است نیز عبارتند از:
ارتباطات شخصی؛
پژوهش اطلاعات شخصی؛
دانلود شخصی؛
تجارت الکترونیک شخصی.

۲-۲-۱-۲) اعتیاد به اینترنت

نوشته‌های قبلی در مورد سوء استفاده از اینترنت در استفاده بیش از حد از اینترنت یعنی “اعتیاد به اینترنت” متمرکز شده است. (Griffiths, 2002, 2004)
یانگ (۱۹۹۹) ادعا می‌کند که اعتیاد به اینترنت مفهوم وسیعی است که طیف گسترده‌ای از رفتارها و مشکلات کنترل تکانه را در بر می‌گیرد. او اعتیاد به اینترنت را در پنج زیرگروه طبقه‏بندی می‌کند:
اعتیاد مجازی. اعتیاد به استفاده از وب‏سایت‏های جنسی و هرزه‏نگاری.
اعتیاد به رابطه سایبری. درگیری بیش از حد در روابط آنلاین.
رفتارهای اجباری شبکه. اعتیاد به قمار آنلاین، خرید و یا معاملات روز.
اطلاعات بیش از حد. وسواس گشت و گذار در وب و یا در پایگاه‌های داده.
اعتیاد به کامپیوتر. اعتیاد به بازی های کامپیوتری.
با این حال، گریفیث(۲۰۰۰) استدلال کرده است که بسیاری از این کاربران افراطی “معتاد به اینترنت” نیستند، بلکه فقط استفاده افراطی از اینترنت به عنوان واسطه و به منظور اعتیاد به چیزهای دیگر در آنها مورد استفاده قرار می‌گیرد. گریفیث معتقد است که نیاز به تمایز بین اعتیاد به اینترنت و اعتیاد بر روی اینترنت وجود دارد. او به عنوان مثال از یک معتاد به قمار که تصمیم به شرکت در قمار آنلاین، و همچنین یک معتاد به بازی‏های کامپیوتری آنلاین اشاره و تاکید می‌کند که اینترنت فقط مکانی است که افراد آن را برای انجام رفتار اعتیادگونه‏ی خود برمی‌گزینند.

۲-۲-۱-۳) چرا سوء استفاده از اینترنت رخ می‌دهد؟

بسیاری از عوامل وجود دارند که منجر به سوء استفاده از اینترنت در محل کار می‌شوند. تحقیقات نشان داده است که در مناطقی که ارتباطات به واسطه کامپیوتر وجود دارد در محیط‌های مجازی به راحتی زمان‌های کوتاهی را برای هیجان و یا حواس پرتی فراهم می‌کنند. (Widyanto and Griffiths, 2006, 2009)
لی و همکاران (۲۰۰۵) دریافتند که عادات شخصی و درک سیستم‌های اطلاعات در دسترس به عنوان مهم ترین عوامل مؤثر بر برآورد عوامل غیر مرتبط با کار هستند.
نگرش نسبت به استفاده نامطلوب، نفوذ اجتماعی، کنترل رفتاری درک شده و هنجارهای اخلاقی به طور قابل توجهی نسبت به سوء مصرف اینترنت مربوط می‌شود. (Taneja,2006)
تحقیق در مورد جامعه‌پذیری سازمانی نشان می‌دهد که هنجارهای رفتار مناسب کارکنان از گروه های مرجع خود، در درجه اول از همکاران و سرپرستان، می آیند (Ashford, 1986; Morrison, 1993).
لیم و تئو (۲۰۰۵)گزارش می‌دهند که کارمندان، سایبرلوفینگ خود به این دلیل که”هر کس دیگری آن را انجام می‌دهد توجیه می‌کنند “
هنجارهای سرپرستان در تناسب سایبرلوفینگ متفاوت است. برخی از مدیران سایبر بوروکرات که احساس می‌کنند کارکنان هرگز نباید از وب سایت شرکت در محل کار، استفاده شخصی نمایند، در حالیکه دیگران که رویکردی سایبر اومانیست دارند و ایمان آورده اند که استفاده شخصی از وب می‌تواند به تعادل زندگی کارمندان کمک کند. (Anandarajan & Simmers 2004)

۲-۲-۲)سایبرلوفینگ

۲-۲-۲-۱) تعاریف

لیم، (۲۰۰۲) لیم و تئو^[۶]، (۲۰۰۵)؛ بلانچارد و هنله^[۷]، (۲۰۰۸) سایبرلوفینگ را سوء استفاده کارمندان از اینترنت تعریف کرده‌اند.
سایبراسلکینگ^[۸]، سایبرلوفیگ و سایبربلدینگ^[۹] اصطلاحات مورد استفاده برای توصیف فعالیت‏هایی است که در زمانی که افراد به ظاهر در محل کار هستند، وقت خود را در اینترنت تلف می‌کنند. (Mills et al.,2001)
سایبرلوفینگ به کارمندانی اشاره دارد که از دسترسی سازمانی به اینترنت و ایمیل، در ساعات کاری برای مقاصد غیر‌کاری استفاده می‌کنند (Lim,2002)، که می‌تواند شامل جوک، ایمیل، گشت و گذار در سایت های اینترنتی غیر‌کاری، خرید آنلاین، پیام های فوری، ارسال به گروه های خبری و دانلود موسیقی باشد.
زوقبی و الیوارس (۲۰۱۰) معتقدند که رفتارهای غیر اخلاقی و غیر‌قانونی از استفاده نادرست از تکنولوژی نشات می‌گیرد که می‌تواند هم به کارفرما و هم به کارمند آسیب برساند.
بلانچارد و هنله (۲۰۰۸) سایبرلوفینگ را در دو سطح تعریف کرده‌اند: سایبرلوفینگ جدی و سایبرلوفینگ جزئی. سایبرلوفینگ جزئی شامل “ارسال و دریافت ایمیل خصوصی در محل کار و همچنین گشت و گذار در وب سایت های اخبار و وب سایت های مالی و خرید آنلاین. و سایبرلوفینگ جدی شامل بازدید از وب سایت های هرزه‌نگاری، نگهداری از یک وب سایت خاص و تعامل آنلاین با دیگران از طریق اتاق های چت، وبلاگ ها، و عوامل تبلیغات، قمار آنلاین و دانلود موسیقی می‌باشد. p. 1078) (Blanchard &Henle,2008
این تمایل برای کارکنان به خودداری از انجام فعالیت کاری و انجام امور شخصی مانند مزایده در eBay، به عنوان یک نوع از غفلت شغلی طبقه بندی می‌شود. (Bennett and Naumann,2004)
در تعریف دیگر سایبرلوفینگ، به عنوان یک رفتار منحرف در زمینه گشت و گذار در اینترنت از سوی کارکنان در زمانی که باید کار کنند معرفی شده است. (Venegas,2009)
سایبرلوفینگ پدیده مرتبط با انحراف در محل کار است، که به یک مسئله اصلی برای شرکت‌های بزرگ تبدیل شده است. (Ackroyd and Thompson, 1999)
انحراف در محل کار اقداماتی داوطلبانه توسط اعضای سازمان است که باعث نقض قابل توجه هنجارهای سازمانی می‌شود به طوری که رفاه سازمان و یا اعضای آن تحت تاثیر قرار می‌گیرد. (Robinson & Bennett, 1995)
در واقع بسیاری از محققانی که در مورد سیاست‌های سازمانی مربوط به سایبرلوفینگ بحث می‌کنند، معتقدند که سایبرلوفینگ یک رفتار انحرافی است زیرا نقض کننده هنجارهای سازمانی می‌باشد. (Mills et al. , 2001; Mirchandani&Motwani, 2003; Siau et al. , 2002)

۲-۲-۲-۲) فعالیت‌های سایبرلوفینگ

از آنجا که سوءاستفاده کارمندان از اینترنت مستلزم هزینه­ های زیادی برای سازمان­ها است و باعث پایین آمدن بهره­وری کارمندان می‌شود، لذا به نظر می‌رسد یافتن عامل محرک کارمندان جهت انجام چنین رفتاری بسیار مهم است و بنابراین می­توان سیاست­ها و برنامه ­های موثری در قبال این موضوع به سازمان‌ها ارائه کرد. بنابراین، این امر برای محققان ضروری است که به بررسی تأثیرات مثبت سایبر لوفینگ در کار بپردازند.
به همین دلیل این پژوهش در مورد نوعی رفتار مخرب در سازمان است که در رابطه با کامپیوتر و اینترنت بوده و روانشناسان صنعتی/سازمانی آن را سایبر لوفینگ نامیده‌اند.
ون دورن (۲۰۱۱) با بیان اینکه سایبرلوفینگ یک مبحث جدید در ادبیات علمی است و مطالعات گذشته سایبرلوفینگ عموماً تنها به یک جنبه از سایبرلوفینگ می‏پرداختند، به ابعاد مختلف سایبرلوفینگ پرداخته و آن را به عنوان یک ساختار چند بعدی مطرح کرده است که شامل چهار فعالیت سایبرلوفینگ، چهار رفتار از سایبرلوفینگ و مکان‏های سایبرلوفینگ می‌شود. نتایج به دست آمده توسط او حاکی از اعتبار این ساختار چندبعدی است. همچنین یافته‏های این تحقیق در مورد شیوع سایبرلوفینگ نشان داد که همه فعالیت‏ها و رفتارهای ناشی از سایبرلوفینگ در بین محیط‏های کاری وجود دارد.
در نهایت، سایبرلوفینگ زمانی که کارکنان از نظر احساسی و فیزیکی خسته اند، با شرط هوشیار بودن در این مورد، می‌تواند نتایج مثبتی برای کارکنان و سازمان به همراه داشته باشد.
چهار فعالیت سایبرلوفینگ در نظر گرفته شده در این مطالعه عبارتند از فعالیت‌های اجتماعی، اطلاعاتی، اوقات فراغت و فعالیت‌های عاطفی مجازی:
فعالیت‌های اجتماعی نظیر، ابراز خود و یا به اشتراک گذاری اطلاعات از طریق وبلاگها (مانند فیس بوک).
فعالیت اطلاعاتی مثل جستجوی اطلاعات و اخبار. ) به عنوان مثال سی ان ان(
فعالیت‌های اوقات فراغت، مثل فعالیت‌های مربوط به بازی های آنلاین و یا دانلود موسیقی. (به عنوان مثال یوتیوب)
فعالیت عواطف مجازی شامل تمام فعالیت‌های اینترنتی، که در سه فعالیت دیگر طبقه بندی نشده است. (به عنوان مثال فروشگاه آنلاین).
چهار رفتار سایبر لوفینگ شامل: رفتار‌های توسعه، بهبود، رفتار انحرافی و رفتار اعتیاد است.
رفتار توسعه قابلیت های یادگیری از سایبرلوفینگ را در نظر گرفته است.